تمرین نقدگریزی یا نقدباوری؟

مهرداد حجتی در روزنامه شرق نوشت: در شرایطی که بسیاری برای سخن‌گفتن دچار لکنت می‌شوند، صریح‌سخن‌گفتن امری کمیاب است. علی مطهری صریح سخن می‌گوید و این وجه تمایز او با دیگران است.

چه آن زمان که از انتخاب فیلم فروشنده برای اسکار سخن گفت و چه اکنون از دفاع برای برگزاری مسابقه فوتبال. اینکه اساسا بدون لکنت زبان و لرزش قلم بتوان به چنین مقوله‌هایی وارد شد، از همان موضوعات چالش‌برانگیزی است که عمدتا در محافل خصوصی به بحث گذاشته می‌شوند اما هرگز به شکل گسترده و آشکار از آنها سخن به میان نمی‌آید. قصد نگارنده در این مجال ورود به چنین بحثی نیست که اگر هم بود، به همان دلایل امکان بیانش فراهم نبود. ازهمین‌رو ترجیح این است در این مجال به چند نکته اشاره شود:

یکم - تا پیش از دوران اصلاحات چندان فضا برای گفت‌وگو فراهم نبود. آن‌هم به‌دلیل قلت مطبوعات و رسانه‌ها که به نظر می‌رسید گفت‌وگو در بسیاری از سطوح، مختص نخبگان است و جامعه از ورود به چنین ساحت‌هایی دور مانده است. با آغاز دوران اصلاحات و بازشدن فضا و همچنین کثرت مطبوعات و رسانه‌ها، این امکان به شکل گسترده فراهم شد تا بتوان گفت‌وگو را در سطوح مختلف تمرین کرد. گفت‌وگو درباره بسیاری از مباحث که تا پیش از آن در شکل محدود مطرح می‌شدند...

بالمآل در سطح محدود هم بازتاب می‌یافتند و امکان طرح به شکل گسترده پیدا نمی‌کردند. دوران اصلاحات دوران شکوفایی اندیشه نیز بود. تولید گفتار در سطح گسترده این امکان را فراهم می‌کرد تا موضوعات مغفول‌مانده به بحث گذاشته شوند و در سطح گسترده نیز بازتاب یابند.

دوم - احیای «نقد» و ظهور «خردهای نقاد» از دستاوردهای درخشان دوره اصلاحات است. توجه به نقد این امکان را فراهم می‌کرد که بتوان در زوایای مسائل جست‌وجو کرد و با خردی نقاد آنها را به بحث گذاشت. شاید ازهمین‌رو بتوان آن دوره را برجسته‌ترین دوران نقادی در تاریخ معاصر نامید. خردورزی و نقادی وجه تمایز آن دوره است. در آن سال‌ها کمتر نقاد و منتقدی برای سخن‌گفتن دچار لکنت می‌شد. روزنامه‌ها و مجلات پر بود از نقد. منتقدان، پرکارترین سال‌های عمر خود را سپری می‌کردند؛ همچنان که سخنوران و اندیشه‌ورزان.

سوم - نقادی و خردورزی، دایره امکان را فراخ‌تر می‌کرد.

به ‌همین ‌دلیل تقاضا برای انتشار نشریات بیشتر شد. در هیچ برهه‌ای از تاریخ به اندازه دوران اصلاحات میزان تقاضا برای اخذ مجوز انتشار، انبوه نبود. جامعه در فرصتی کوتاه پس از روی‌کارآمدن دولت اصلاحات به روزنامه‌خوانی علاقه‌مند شده بود. روزنامه و مجله به «سبد خانوار» جامعه وارد شده بود. سطوح مختلف سنی، نشریه برای خود پیدا کرده بودند. گفت‌وگو از سطح نخبگان دانشگاهی به همه سطوح تسری پیدا کرده بود. موضوعات روز در همه محافل به بحث گذاشته می‌شد. مدارس هم پابه‌پای دانشگاه‌ها به موضوعات واکنش نشان می‌دادند و همین تکثر سبب‌‌ساز پیدایش جامعه‌ای شاداب شد که توانست دستاوردهای درخشانی در بسیاری از زمینه‌ها داشته باشد؛ ازجمله سال گفت‌وگوی تمدن‌ها به ابتکار رئیس‌جمهور وقت.

این موارد را شماره به شماره می‌توان بر شمرد. مواردی که با اندک تلاشی در لابه‌لای حافظه تاریخی می‌توان به آنها رسید. اما دوره پس از آن دوران بود که فضا به‌ناگاه درهم شد. فضای آشوبناک دوره «احمدی‌نژاد» وضع را به آنجا کشاند که امروزه صریح سخن‌گفتن یک نماینده مجلس همگان را دچار شگفتی می‌کند و آن را امری کمیاب جلوه می‌دهد! نکته در اینجاست که در آن دوره - دوران پس از اصلاحات- بر سر آن فضا چه رفت؟ چگونه چنان فضای شادابی از جامعه رخت بربست که دیگر نتوان با آن صراحت سخن گفت؟ مگر جامعه «نقادانه‌سخن‌گفتن» را تمرین نکرده بود که لازمه آن «صراحت لهجه» است؟ آیا «نقدگریزی» جای «نقدباوری» را گرفته است؟ و آیا «خردهای نقاد» جای خود را به «خردگریزان» داده‌اند؟ همان «مسئله‌سازان بی‌مسئله»؟

اگر آن ممارست‌ها تداوم می‌یافت، قطعا امروز صریح‌سخن‌گفتن یک نماینده مجلس موجب شگفتی نبود. «مسئله‌یابی» و «حل مسئله» امری ضروری تلقی می‌شد و «خردهای نقاد» آشکارا بی‌هیچ لکنتی می‌توانستند سخن بگویند؛ تا صریح‌سخن‌گفتن این‌چنین کمیاب جلوه نکند. باید بار دیگر به «نقد» روی آورد و «نقادی» را تمرین کرد. «خرد» برای شادابی به «نقد» احتیاج دارد و جامعه به هر دو. دراین‌باره باید با جامعه بیشتر سخن گفت؛ شاید روزی دیر شود.