ولیعهد هیچ‌ کاره

تنش در راس قدرت

اوایل سال جاری، شاهزاده محمد بن‌نایف تعطیلات خود را در الجزایر سپری کرد. اگرچه او چند سالی است تعطیلات خود را در آنجا می‌گذراند، اما بسیاری می‌گفتند امسال سال متفاوتی است. او چند هفته دور از انظار بود و با کسی ارتباط نداشت، به مقام‌های سعودی و دوستان نزدیکش در واشنگتن نیز پاسخ نمی‌داد. حتی «جان. او برنان»، رئیس سیا که دهه هاست با بن‌نایف دوست است به سختی به او دسترسی می‌یافت. او دچار دیابت است و به دلیل تلاش نافرجام یک جهادی برای ترور او اندکی می‌لنگد. غیبت طولانی او در زمان قیمت‌های پایین نفت، آشفتگی در خاورمیانه و بحران یمن بسیاری از مقام‌های آمریکایی را به این نتیجه رساند که شاهزاده به دلیل روابط نه چندان مناسب با پسرعموی خود کشور را ترک کرده است. او احساس می‌کرد که شانس او برای رسیدن به تاج و تخت با وجود محمد بن‌سلمان در خطر قرار گرفته است.

از زمانی که ملک سلمان در ژانویه ۲۰۱۵ به قدرت رسید، قدرت‌های جدیدی به فرزندش تفویض کرد که برخی از آنها موجب تضعیف بن‌نایف می‌شد. ملک سلمان اداره دربار را به فرزندش سپرد و با این کار دسترسی به پادشاه نیز در دست وی قرار گرفت. بن‌سلمان همچنین به سرعت تشکیل ائتلاف نظامی کشورهای اسلامی برای مبارزه با تروریسم را اعلام کرد. مبارزه با تروریسم برای سال‌ها در اختیار بن‌نایف بود؛ اما برنامه‌های جدید هیچ نقشی برای او یا وزارت کشور تحت کنترلش قائل نبود. روابط میان این دو شاهزاده نامشخص است و کسی نمی‌داند تاج و تخت به چه کسی خواهد رسید. بن‌نایف عمدتا در سایه کار می‌کند. اگرچه او ماه گذشته به نیویورک رفت تا در مجمع عمومی سخنرانی کند اما پیش از آن به ترکیه رفته بود.

پسر عموی جوانش اما تلاش دارد تا در سایه نباشد. او به پایتخت‌ها سفر می‌کند، با روزنامه‌نگاران خارجی سخن می‌گوید، با مارک زاکربرگ مدیر عامل فیس‌بوک سخن می‌گوید و از خود و کشورش چهره جدیدی ارائه می‌دهد. جوزف کشیشیان، همکار ارشد در مرکز ملک فیصل برای مطالعات و تحقیقات اسلامی در ریاض که تماس‌های فراوانی با این خانواده دارد، می‌گوید: «هیچ موضوعی مهم‌تر از جانشینی نیست. این مساله برای پادشاهی، متحدان منطقه‌ای و شرکای بین‌المللی این پادشاهی اهمیت دارد.» یکی از خرق عادات ملموس بن‌سلمان جنگ یمن بود که باعث شد هزاران نفر به قحطی دچار شوند، هزاران نفر کشته شوند و هزاران نفر دیگر آواره شوند. در عین حال، میلیاردها دلار هم خسارت به این پادشاهی وارد شود.

همین باعث شد بن‌سلمان به تقویت هویت ملی سعودی بپردازد که به گفته اندرو بوون «ملی‌گرایی سعودی از آغاز جنگ یمن شدت گرفته است.» مقام‌ها و دیپلمات‌ها می‌گویند آمار مرگ و میر نیروهای سعودی در یمن بیش از آماری است که دولت اعلام کرده است. کسانی که با بن‌سلمان آشنایند می‌گویند او باید در شکل دادن به رویدادهای منطقه و مقابله با نفوذ ایران (در یمن، سوریه، عراق یا لبنان) قاطع‌تر باشد.

حرکت خزنده

عربستان یکی از مطلقه ترین پادشاهی‌هایی است که در آن تمام قدرت در دست یک نفر است و آن یک نفر است که به خواست و اراده خود قدرت را به دیگران تفویض می‌کند. محمد فرمان‌های مختلفی از پدر گرفت که بر قدرت او می‌افزود. بزرگ‌ترین سورپرایز زمانی بود که محمد فرمان ولیعهدی را از پدر دریافت کرد. برخی معتقدند سلمان امیال و آرزوهای برآورده نشده خود را در وجود فرزند جست‌وجو می‌کند و با دادن پست‌های مختلف به او می‌خواهد کفه ترازوی قدرت رابه نفع او دگرگون سازد. اوج جاه‌طلبی‌های محمد اعلام برنامه اقتصادی کشورش با عنوان «چشم‌انداز ۲۰۳۰» بود که می‌خواهد تا این سال عربستان به کشوری تبدیل شود که تکیه‌ای به نفت ندارد. با این حال، پرسشی که همچنان باقی است و کسی نتوانسته به آن پاسخ دهد این است: وارث بعدی تاج و تخت در عربستان کیست؟ بن‌سلمان یا بن‌نایف؟