بازگشت صنعت به مدار اشتغال

روزنامه دنیای اقتصاد: آخرین آمارهای اشتغال حاکی از آن است که تعداد شاغلان در تابستان سال جاری به ۲۳ میلیون و ۳۱ هزار نفر رسیده که نسبت به آمار تابستان سال قبل معادل ۶۲۸ هزار نفر و نسبت به آمار بهار ۴۲۷ هزار نفر بیشتر بوده است.

مطابق بررسی‌ها در تابستان نسبت به بهار سال جاری ۱۵۰ هزار نفر به جمعیت شاغل بخش صنعت افزوده شده است. این در حالی است که در مدت مشابه سال قبل این افزایش حدود ۸ هزار نفر بوده است. این روند تایید می‌کند که در سال جاری، آمار اشتغال‌زایی بخش صنعت بهبود یافته است.

آخرین آمارها از نتایج طرح نیروی کار نشان می‌دهد که میزان شاغلان در تابستان سال 95 به حدود 23 میلیون و 31 هزار نفر رسید که نسبت به آمار تابستان سال قبل 628 هزار نفر افزایش یافته و نسبت به آمار بهار سال جاری 427 هزار نفر بیشتر بوده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در فصل تابستان نسبت به بهار سال جاری 150 هزار نفر به جمعیت شاغل در بخش صنعت افزوده شده است، این در حالی است که در مدت مشابه سال قبل (تابستان نسبت به بهار سال 1394) میزان افزایش جمعیت شاغل در بخش صنعت معادل 8 هزار نفر بوده است.

البته باید اشاره کرد که در فصل تابستان نسبت به بهار به دلیل اثر کارگران فصلی، همواره روند صعودی مشاهده می‌شود. اما بررسی‌ها نشان می‌دهد خالص میزان اشتغال‌زایی بخش صنعت طی یک سال منتهی به تابستان سال 1395 معادل با 42 هزار نفر بوده است، این در حالی است که طی یک سال منتهی به تابستان سال 1394، میزان اشتغال‌زایی معادل 100نفر بوده است. این آمار نشان می‌دهد که میزان اشتغال‌زایی بخش صنعت در سال جاری نسبت به سال قبل از سرعت بیشتری برخوردار بوده است و می‌توان این روند را به دلیل تغییرات در بخش صنعت عنوان کرد. اگر چه برای اظهار نظر دقیق نیاز به بررسی جامع تری از آمار بیکاری است.

به رغم افزایش تعداد اشتغال، نرخ بیکاری در تابستان سال جاری به ۷/ ۱۲ درصد رسیده است. این رقم هم نسبت به تابستان سال ۱۳۹۴ و هم نسبت به بهار سال جاری روند افزایشی داشته است. طبق این آمار، نرخ بیکاری در تابستان سال قبل ۹/ ۱۰ درصد و در بهار سال جاری معادل با ۲/ ۱۲ درصد عنوان شده بود. به نظر می‌رسد که دلیل افزایش نرخ بیکاری، رشد قابل توجه نرخ مشارکت در تابستان باشد، در تعریف بیکاری، نسبت جمعیت بیکار به جمعیت فعال در نظر گرفته می‌شود و در تعریف نرخ مشارکت جمعیت فعال به کل جمعیت در سن کار تقسیم می‌شود. آخرین آمارها نشان می‌دهد که در تابستان سال جاری نرخ مشارکت به ۴/ ۴۰‌درصد رسیده است. این در حالی است که در تابستان سال قبل این رقم معادل با ۹/ ۳۸ درصد و در بهار سال جاری این رقم به ۵/ ۳۹ درصد رسیده بود. این رقم، بیشترین سطح این نرخ از پاییز ۱۳۸۸ به بعد (در ۲۸ فصل گذشته) را نشان می‌دهد. پیش از این، بررسی‌های متعددی نشان داده بود که تحولات جمعیتی نیروی کار و تغییرات اقتصادی و سیاسی، موجب شده از سال ۱۳۹۲ بخشی از «بیکاران پنهان» موجود در اقتصاد ایران که در قالب «جمعیت غیرفعال» دسته‌بندی شده و خارج از آمار بیکاری آشکار قرار ‌گرفته‌اند، به امید یافتن شغل وارد بازار کار شده‌اند. این مساله می‌توانست از فارغ‌التحصیل شدن این گروه یا امیدواری به اشتغال در فضای جدید پس از ۱۳۹۲ نشأت گرفته باشد.

کارشناسان معتقدند رابطه علی دو نرخ بیکاری و مشارکت دوطرفه است. در واقع اگر در فاصله زمانی کوتاهی تعداد زیادی افراد جدید وارد بازار کار شوند، نرخ مشارکت افزایش می‌یابد، ولی ممکن است بازار کار نتواند همه آنها را جذب کند بنابراین، نرخ بیکاری افزایش می‌یابد. اگر چه در کوتاه‌مدت رابطه مستقیمی بین نرخ بیکاری و نرخ مشارکت در بازار کار برقرار است، اما این مساله به این معنی نیست که هر جا نرخ مشارکت بالا باشد الزاما نرخ بیکاری بالا است. برای مثال نرخ مشارکت در بسیاری از اقتصادهای صنعتی بسیار بالاتر از نرخ ایران است، ولی نرخ بیکاری آنها معمولا پایین‌تر است. به نظر می‌رسد این روند در بازار کار در شرایط کنونی نیز مشاهده می‌شود. دیگر آمارهای بانک مرکزی نشان می‌دهد که نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله در تابستان معال ۷/ ۲۶ درصد بوده است.

اين نرخ نسبت به فصل مشابه در سال قبل (تابستان ۱۳۹۴) ۳/ ۳ درصد و نسبت به فصل قبل (بهار ۱۳۹۵)، ۸/ ۱ درصد افزايش يافته است. این شاخص در بین زنان نسبت به مردان و در نقاط شهری نسبت به نقاط روستایی بیشتر بوده است. همچنین بررسي سهم اشتغال ناقص نشان مي‌دهد كه در تابستان ۱۳۹۵، ۵/ ۹ درصد جمعيت شاغل،‌ به دلايل اقتصادي (فصل غيركاري، ركود كاري، پيدا نكردن كار با ساعت بیشتر و…) کمتر از ۴۴ ساعت در هفته كار كرده و آماده براي انجام كار اضافي بوده‌اند. اين در حالي است كه ۸/ ۴۰ درصد از شاغلان ۱۵ ساله و بیشتر، ۴۹ ساعت و بیشتر در هفته كار كرده‌اند. کارشناسان معتقدند بالا بودن این نسبت یکی از مشکلات کنونی در اقتصاد کشور است، زیرا در حدود نیمی از افراد شاغل در جامعه بیش از ساعات تعیین شده در هفته کار می‌کنند و در نتیجه از سهم اشتغال در سایر بخش‌ها کاسته می‌شود.

بررسي اشتغال در بخش‌هاي عمده اقتصادي نشان مي‌دهد كه در تابستان ۱۳۹۵، بخش خدمات با ۱/ ۴۹ درصد بیشترین سهم اشتغال را به خود اختصاص داده است. در مراتب بعدي بخش‌هاي صنعت با ۵/ ۳۱‌درصد و كشاورزي با ۴/ ۱۹ درصد قرار دارند. بر اساس این آمارها، میزان افزایش شاغلان در تابستان نسبت به بهار سال جاری معادل با ۴۲۶ هزار نفر بوده است. از این سهم ۱۴۵ هزار نفر در بخش کشاورزی، ۱۵۰ هزار نفر در بخش صنعت و ۱۳۱ هزار نفر در بخش خدمات بوده است.

این در حالی است که در تابستان سال قبل، افزایش اشتغال در فصل تابستان نسبت به بهار نخست به دلیل افزایش اشتغال در بخش خدمات و در مرتبه دوم بخش کشاورزی بوده و بخش صنعت اثر قابل توجهی در این افزایش نداشته است. برخی از کارشناسان معتقدند که علائم رونق در بخش صنعت در تابستان سال جاری به چشم می‌خورد. به‌عنوان مثال دیگر، بررسی‌ها از شاخص بهای تولیدکننده نیز نشان می‌دهد این رقم در ماه‌های اخیر روند صعودی داشته است و به تورم تولید بخش صنعت افزوده شده است. این موضوع می‌تواند علامتی از افزایش جنب و جوش در بخش تولید تلقی شود. البته برای اظهار نظر دقیق لازم است که آمارهای تولید ناخالص داخلی در تابستان سال جاری منتشر شود.