وداع باراک با دوستان

روزنامه شرق نوشت: هشت‌سال پس از سخنرانی تاریخی‌اش در زیر سایه یادبود آزادی در برلین که شرکای آن‌سوی اقیانوس اطلس را به پذیرش دوباره قدرت آمریکایی ترغیب کرد، باراک اوباما، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، روز گذشته وارد پایتخت آلمان شد تا در آخرین تور اروپایی خود، با رهبری خداحافظی کند که به باور بسیاری، یکی از معدود میراث‌داران او و لیبرال‌دموکراسی در عرصه بین‌الملل خواهد بود: آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان، که همچون بسیاری از متحدان اروپایی خود ترس از آن دارد مبادا با ظهور دونالد ترامپ در رأس قدرت سیاسی ایالات متحده، خط‌مشی واشنگتن در قبال موضوعاتی مانند امنیت، تغییرات اقلیمی، تجارت آزاد، جنگ در خاورمیانه و روابط با روسیه دچار تغییراتی بنیادین شود.

درنتیجه جای تعجب نیست اوباما در آخرین تور اروپایی خود پیش از ترک کاخ سفید که بناست شامل دیدار با رهبران بریتانیا، فرانسه، ایتالیا و اسپانیا شود، بیش از همه به دنبال تسکین نگرانی شرکای اروپایی خود و در رأس آنان، صدراعظم آلمان درباره تبعات احتمالی ریاست‌جمهوری ترامپ بر روابط دو سوی اقیانوس اطلس و منافع مشترک آنان باشد؛ تحولی که در سایه خروج قریب‌الوقوع بریتانیا از اتحادیه اروپا و گرفتاری دیگر رهبران منطقه‌ در کشمکش‌های سیاسی و اجتماعی داخلی، پرچم لیبرال‌دموکراسی را نصیب مرکل خواهد کرد.

اوباما روز سه‌شنبه و پس از ورود به خاک یونان، در گفت‌وگو با خبرنگاران، ضمن اشاره به اوج‌گیری جنبش‌های پوپولیستی که اغلب آنان پیش‌زمینه‌های تاریکی دارند، نسبت به رشد ناسیونالیسم خام در جهان هشدار داد و درعین‌حال گفت رهبران جهان باید به نگرانی‌های اقتصادی مردم توجه نشان دهند. رئیس‌جمهور ایالات متحده در نشست خبری مشترکی با الکسیس سیپراس، نخست‌وزیر یونان، که با اعتراضات خیابانی گسترده‌ای از سوی گروه‌های چپ‌گرای آتن همراه بود، اظهار کرد دولت‌ها باید در برابر نضج‌گرفتن نوعی ناسیونالیسم نارس یا هویت قومی یا قبیله‌گرایی که حول محور «ما» و «آنها» شکل می‌گیرد، موضع‌گیری کنند.

او با اشاره به پیروزی دونالد ترامپ، گفت رهبران جهان باید به هراس‌های واقعی مردم از نابرابری، سهیم‌نشدن در روند جهانی‌شدن اقتصاد و تردید نسبت به نخبگان و نهادهای حاکمه توجه کنند. اوباما اذعان کرد برخورد قاطعانه و مؤثر با این مسائل، سبب خواهد شد تا احتمال جهت‌گیری این هراس‌ها به سمت سیاست‌های غیرسازنده که ممکن است مردم را در برابر یکدیگر قرار دهد، به‌شدت کاهش یابد. اوباما همچنین در حالی پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات آمریکا و رأی مثبت به برگزیت را منعکس‌کننده این واقعیت دانست که مردم دیگر کمتر به حفظ هویت ملی و جایگاه جهانی خود اطمینان دارند که به گفته او، نسخه‌های پیشنهادی برای پاسخ‌گویی به نارضایتی‌ها و خشم مردم که در انتخابات آمریکا منعکس شد، به‌شدت زیر سؤال بوده و صرفا محصول نگاه آمریکایی‌هایی است که فقط می‌خواستند اوضاع را تکان دهند.

با همه این اوصاف و در شرایطی که از منظر بسیاری از تحلیلگران لیبرال، آنگلا مرکل به عنوان یکی از نزدیک‌ترین شرکای اوباما در همه طول دوران ریاست‌جمهوری‌اش، احتمالا یکی از قوی‌ترین پادزهرها برای مقابله با رشد پوپولیسم جهانی است، هنوز معلوم نیست آیا او با وجود همه خصوصیات پراگماتیکش، یارای همکاری با ساکن آتی کاخ سفید را خواهد داشت یا نه. این نگرانی در بیانیه مرکل پس از پیروزی ترامپ نیز کاملا مشهود است که اگرچه در حکم پیام تبریکی برای چهل‌وپنجمین رئیس‌جمهوری ایالات متحده بود، اما چیزی از هشدار کم نداشت.

صدراعظم آلمان ضمن تأکید بر ارزش‌های مشترک دو کشور، از جمله دموکراسی، آزادی، احترام به قانون و حفظ کرامت فردفرد انسان‌ها، فارغ از نژاد، قومیت، رنگ پوست، جنسیت یا دیدگاه‌های سیاسی‌شان، ابراز امیدواری کرده بود دو دولت بتوانند با اتکا به این ارزش‌ها با یکدیگر همکاری نزدیکی داشته باشند. این در حالی است که بسیاری بر این باورند باوجود مواضع سخت‌گیرانه رهبران در دو سوی اقیانوس اطلس، این واقعیت‌های سخت عرصه سیاست است که تعیین‌کننده آینده روابط ایالات متحده و اتحادیه اروپا، به سرکردگی آلمان خواهد بود.

دراین‌میان، نقش پیمان تجاری و سرمایه‌گذاری ترنس‌آتلانتیک که یکی از ستون‌های اصلی سیاست خارجه آلمان و اقتصاد مبتنی بر صادرات آن کشور است، چنان حائز اهمیت است که انتظار می‌رود مقامات سیاسی و تجاری آلمان تردیدهای نوظهور را قربانی منافع اقتصادی خود کنند و با شناسایی میدان بازی مشترک و سرمایه‌گذاری روی طرف‌های قابل اطمینان در آرایش جدید واشنگتن، همچنان درهای بازارهای ایالات متحده را به روی خود باز نگه دارند. اما همه اینها منوط به آن است که آنگلا مرکل نیز به سیاق دیگر همفکران خود، به همین‌زودی عنان قدرت سیاسی را از دست ندهد.

مرکل می‌ماند؟

در پی انتشار اخباری مبنی بر نامزدی آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان در انتخابات ۲۰۱۷، سخنگوی او روز سه‌شنبه اعلام کرد وی در زمان مناسب دراین‌باره سخن خواهد گفت. پیش‌تر نوربرت روتگن، رئیس کمیسیون امور خارجه پارلمان فدرال آلمان، در گفت‌وگو با شبکه خبری سی‌ان‌ان، از حضور آنگلا مرکل به‌عنوان نامزد حزب دموکرات مسیحی این کشور در انتخابات ۲۰۱۷ خبر داده بود، او ضمن تأکید بر این نکته که مرکل آمادگی آن را دارد تا به تقویت نظم لیبرال بین‌الملل کمک کند، خاطرنشان كرده بود برای ایجاد این نظم بین‌المللی، نمی‌توان فقط بر یک نفر تکیه کرد و تحقق این امر نیازمند همکاری با ایالات متحده است.

صدراعظم آلمان که از سال ۲۰۰۵ تاکنون این مقام را در اختیار دارد، روز یکشنبه و در جریان نشست حزب دموکرات مسیحی تصمیم خود را برای حضوریافتن یا نیافتن در این رقابت‌ها برای چهارمین بار اعلام خواهد کرد. آنگلا مرکل که یکی از قدرتمندترین زنان سیاست‌مدار جهان است، به دلیل سیاست‌های مهاجرتی این کشور در سال‌های اخیر به‌ویژه از زمان آغاز بحران در سوریه هدف انتقادهای شدید احزاب راست افراطی آلمان قرار گرفته است؛ امری که موجب کاهش محبوبیت حزب دموکرات مسیحی در جریان انتخابات منطقه‌ای در برخی از ایالت‌های آلمان شده و راهیابی احزابی مانند آلترناتیو برای آلمان به پارلمان‌های ایالتی به‌عنوان حزب دوم و گاه اول را به دنبال داشته است. صدراعظم آلمان که عالی‌ترین مقام این کشور است، به طور مستقیم از طریق رأی مردم انتخاب نمی‌شود، بلکه با کسب رأی اکثریت نمایندگان در بوندشتاگ یا همان پارلمان، سکان امور را به دست می‌گیرد.