نشانه‌ شناسی فقر در ايران

روزنامه وثایع اتفاقیه: گروه مسائل و آسيب‌هاي اجتماعي انجمن جامعه‌شناسي ايران و انجمن اسلامي دانشجويان دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران، روز شنبه، بيستم آذر، نشستي با عنوان «نشانه‌ها و پيامدهاي فقر در ايران» برگزار کرد که در آن، محققان و صاحب‌نظران اجتماعي به ارائه نظرات خود پرداختند. در همايش نشانه‌هاي و پيامدهاي فقر در ايران، توزيع فقر و آسيب‌پذيري در مناطق شهري مورد بررسي قرار گرفت و نقاط آسيب‌پذير کشور مشخص شد.

احد رستمي، اقتصاد‌دان و مديرکل دفتر مطالعات رفاه اجتماعي وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي در همايش نشانه‌ها و پيامدهاي فقر در ايران با‌ اشاره به يافته‌هاي پايگاه رفاه ايرانيان، که براي نخستين‌بار در ‌سال ٩٤، فقر خانوارهاي ايراني را به تفکيک شهرستان‌ها ارائه کرده است، گفت: بر‌اساس اين آمار، ۶۰ درصد جمعيت مناطق شهري، غيرفقير و ۱۲ درصد فقير و همچنين، ۲۲ درصد از خانوارها داراي فقر درآمدي هستند. اين اقتصاددان، يکي از مهم‌ترين تنگناهاي کشور در بحث فقر را موضوع کسب‌وکار دانست و گفت: ۴۳ درصد جمعيت در مناطق روستايي، هيچ آسيب‌پذيري‌ای ندارند اما ۲۳ درصد جمعيت دچار فقر درآمدي هستند. به گفته رستمي، استان‌هاي کردستان و لرستان در مناطق شهري، داراي بيشترين فقر بهداشتي هستند و در مناطق روستايي نيز شاخص این فقر در استان‌هاي البرز و هرمزگان بيشتر از ساير استان‌ها گزارش شده است.

مديرکل دفتر مطالعات اجتماعي وزارت تعاون، کار و ر‌فاه اجتماعي، همچنين شاخص فقر آموزشي را به‌ترتيب در استان‌هاي سيستان‌و‌بلوچستان، کرمان و سمنان بالاتر از ساير استان‌ها دانست. رستمي ادامه داد: استان سيستان‌وبلوچستان و هرمزگان از نظر مسکن و مناطق مسکوني نيز دچار فقر و آسيب‌پذيري هستند. او درباره وضعيت اشتغال شهري در استان‌هاي کشور، به آمار بالاي تعداد زنان سرپرست خانوار در آذربايجان‌شرقي اشاره و يادآوری کرد: وضعيت اشتغال شهري در استان‌هاي سيستان، همدان و مرکزي آسيب‌پذيري بسياري دارد و بيشترين تعداد زنان سرپرست خانوار به‌ترتيب در استان‌هاي آذربايجان‌شرقي، يزد و هرمزگان سکونت دارند. مديرکل دفتر مطالعات رفاه اجتماعي وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي همچنين در بخش ديگري از صحبت‌هاي خود به ميزان آسيب‌پذيري خانوارهاي ايراني به تفکيک استان‌ها اشاره کرد و گفت: بر‌اساس آمارهاي به‌دست‌آمده، از ۲۳ ميليون خانوار ايراني، ۸۰ درصد خانوارهاي سيستان‌و‌بلوچستان آسيب‌پذير هستند و در اين استان، شمار افراد بازمانده از تحصيل به نسبت ساير استان‌ها بالاتر است.

شاخص فقر مطلق در ايران کاهش يافته است

پويا علاءالديني، دانشيار گروه برنامه‌ريزي اجتماعي دانشگاه تهران، در بخش ديگري از اين نشست به بررسي آمار و شاخص‌هاي استاندارد جهاني در زمينه فقر پرداخت و با اشاره به سياست‌هاي توسعه صنعتي و فقر درآمدي در کشور اظهار کرد: موضوعات فقر و نابرابري اجتماعي در کشور بسيار مطرح مي‌شود؛ بر همين اساس، با بررسي آمار و شاخص‌هاي استاندارد جهاني، مي‌توان اظهارنظر بهتري در‌اين‌زمينه کرد. آمار و اطلاعات شهري و فقر ۶۶ کشور جهان در پايگاه عمران ملل متحد به ثبت رسيده است؛ درحالي‌که اطلاعات و آماري از کشور ما در اين سامانه به چشم نمي‌خورد.

او افزود: شاخص چند‌بعدي فقر بر‌اساس ملاک‌هاي مختلف آموزشي، بهداشتي و عمراني در نظر گرفته مي‌شود؛ اين درحالي است که ايران در چند سال اخير پيشرفت‌هاي قابل‌توجه و چشمگيري در‌اين‌زمينه کرده و شاخص‌هاي فقر مطلق از سال ۱۹۸۵ تا ۲۰۱۳ در ايران به‌شدت کاهش يافته اما متأسفانه در کشور ما برنامه‌هاي ارزيابي و سنجش رشد و پيشرفت پيش‌بيني نشده است؛ برهمين‌اساس، نمي‌توانيم نحوه رشد و پيشرفت مربوط به اين شاخص‌ها را در چند سال اخير اعلام کنيم.

۲۰ درصد خانوارهاي ايراني، معادل ۸۰ درصد خانواده‌ها هزينه مي‌کنند

عضو انجمن جامعه‌شناسي ايران گفت: ۲۰ درصد خانوارهاي ايراني، معادل ۸۰ درصد خانواده‌هاي دهک‌هاي پايين خرج مي‌کنند؛ درحالي‌که دهک‌هاي پايين در تله‌ هزينه‌هاي ضروري گرفتار هستند.

احمد بخارايي، عضو انجمن جامعه‌شناسي ايران، در همايش نشانه‌ها و پيامدهاي فقر در ايران، به بررسي پيامدهاي سياسي و اجتماعي فقر در ايران پرداخت و گفت: فقر از مديريت کلان جامعه نشأت مي‌گيرد زيرا گسترش فقر، بحران اخلاقي، جنبش محرومان، انزوا، بي‌ثباتي و درنهايت، گسست اجتماعي را در‌پي دارد.

او افزود: بيش از دو‌سوم مردم کشور در مناطق شهري سکونت دارند که اغلب آنان افراد طبقه متوسط و ضعيف جامعه هستند و در بروز تحولات و جنبش‌هاي اجتماعي نقش بسزايي ايفا مي‌کنند.

بخارايي يادآوری کرد: خط فقر در کشور از اهميت بالايي برخوردار بوده؛ به‌عنوان مثال، در سال ۱۳۶۳ خط فقر به ازاي هر يک نفر، معادل هزار و ۱۴۷ تومان در نظر گرفته شده است (در صورتي که يک فرد ماهانه دو هزار و ۳۰۰ کالري مصرف کند). در سال ۶۷ به ازاي هر نفر، ۲۱هزار و ۶۰ تومان و در سال ۸۲، ۳۰۰ هزار و ۲۳۰ تومان برآورد شده است؛ به‌طوري‌که در مدت ۱۴ سال، ميانگين سرانه خوراک افراد ۱۴ برابر شده است.

عضو انجمن جامعه‌شناسي ايران ادامه داد: استان تهران با داشتن دو ميليون جمعيت حاشيه‌نشين و همچنين استان البرز دارای وضعيت بحراني و حساسي هستند زيرا يک‌پنجم جمعيت کشور در اين منطقه سکونت دارند.

بخارايي ادامه داد: هرچه دهک‌هاي جامعه غني‌تر مي‌شود، هزينه‌هاي بخش غير‌خوراکي شامل مسکن، امور فرهنگي، تفريح و اوقات فراغت نيز از تحرک بيشتري برخوردار مي‌شود اما در دهک‌هاي پايين، گويا افراد در تله‌اي گرفتار هستند که مجبورند بخش اعظمي از درآمد ماهانه خود را به خوراک و مايحتاج ضروري اختصاص دهند.

او افزود: شکاف، فاصله طبقاتي و فقر بهداشتي در دهک‌هاي پايين نمود بيشتري دارد؛ به‌طوري‌که ۲۰ درصد خانواده‌هاي ايراني، برابر ۸۰ درصد خانواده‌ها هزينه مي‌کنند و دهک‌ دهم (غني‌ترين گروه‌هاي جامعه) برابر هفت دهک هزينه مي‌کنند.

عضو انجمن جامعه‌شناسي ايران گفت: بر‌اساس آمار سال ۹۴، هزينه يک خانواده شهري ۱۶ميليون تومان است؛ همچنين دهک‌هاي نهم و دهم جامعه، ماهانه ۲۴ ميليون تومان، معادل هزينه‌هاي نيمي از جمعيت کشور را خرج مي‌کنند.