زنانی که در ایران هم پدرند و هم مادر

روزنامه آرمان: این روزها آمارهای عجیب و غریبی منتشر می‌شود که مخاطب را تفکری جدی وا می‌دارد. آمار میلیونی زنان سرپرست خانوار از یک سو و همزمان شدن کاهش سن این زنان و افزایش سن ازدواج از سوی دیگر، حکایت از اوضاعی درهم در حوزه خانواده دارد. داشتن دوهزار کودک بیوه نیز تفکر در مورد این آمار را با یک غم درمی‌آمیزد.

عنوان سـرپرست خانوار به یكی از اعضای خانوار كه در خانواده با این مسئولیت شناخته شده، اطلاق می‌شود. درصورتی‌كه اعضای خانوار قادر به تعیین سرپرست خود نباشند، مسن‌ترین عضو خانوار به عنوان سرپرست خانوار شناخته می‌شود. به‌طور معمول در خانواده، پدر سرپرست خانوار است و در صورت نبود پدر، مادر سرپرست خانوار محسوب می‌شود.

درگذشته خانواده‌هایی كه با سرپرستی زنان اداره می‌شدند، در جامعه به خانواده بی سرپرست شهرت داشتند. متاسفانه هنوز هم در برخی موارد از این ادبیات نادرست استفـاده می‌شود. زنان بیوه، زنان مطلقـه، همسران مردان معتاد، همسران مردان زندانی، همسران مردان بیكار، همسران مردان مهاجر، همسران مردانی كه در نظام وظیفه مشغول خدمت هستند، زنان خودسرپرست (زنان سالمند تنها)، دختران خودسرپرست (دختران بی‌سرپرستی كه هرگز ازدواج نكرده اند)، همسران مردان ازكارافتاده و سالمند، در گروه زنان سرپرست خانوار تعریف می‌شوند.

زنان سرپرست خانوار یا خود‌سرپرست با مصائب، مشكلات و موانع بسیاری در زندگی روبه‌رو هستند كه دركنار مشكلات و مسائل شهرهای بزرگ، آسیب‌های جبران ناپذیری را بر آنها و جامعه وارد می‌سازد. توجه به مسائل و مشكلات این قشر و بررسی همه جانبه و دقیق این مشكلات و ارائه راهكارهای درست و اصولی به منظور حمایت از آنها، از جمله وظایف نهادها و سازمان‌های خدمات اجتماعی در هر كشور است. متاسفانه در جامعه ما زندگی زنان پس از ترك شوهر (به دلیل فوت، طلاق و...) اغلب با ابهامات و مخاطراتی روبه‌رو است، از جمله سرپرستی فرزندان به تنهایی و گاه به سختی، مشكلات اقتصادی، زندگی در تنهایی و همراه با افسردگی و ناامیدی، همچنین نگرش غلط جامعه نسبت به زنان مطلقه و بیوه در نبود همسرانشان، آنان را در روابط اجتماعی و حضور در اجتماع با مشكلات عدیده‌ای روبه‌رو می‌كند. زنان سالمند از این گروه نیز مشكلات خاص خود را دارند.

تعداد زنان سرپرست خانوار در سال ۷۰، یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر و در سال ۸۵، یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر بوده است که این آمار در سال ۹۰ به ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر افزایش یافته که نشان‌دهنده رشد ۵۵ درصدی این آسیب‌ اجتماعی است. در سرشماری سال ۹۰، ۲۱ میلیون و ۱۱۰ هزار و ۴۸۱ خانوار شناسایی شد که ۸۸ درصد سرپرست‌های آنها مرد و ۱۲ درصد آنها زن بودند. این در حالی است که در سرشماری‌های ابتدایی تعداد زنان سرپرست خانوار ۵/۶ درصد بود اما در سال ۹۰ با رشد دو برابری مواجه شدیم. آمارهای گرفته شده از تعداد زنان سرپرست خانوار براساس سه گروه سنی کمتر از ۳۵، تا ۶۴ سال و بالای ۶۵ سال است، همچنین آمارها حاکی از آن است که بیشتر زنان میانسال سرپرست خانوار هستند.

کاهش سن زنان سرپرست خانوار

«طی ۱۰ سال گذشته سن سرپرستی خانوار برای زنان از ۵۰ به ۴۰ سال کاهش پیدا کرده است». این اظهارنظر رئیس ستاد توانمندسازی زنان سرپرست خانوار شهرداری تهران در سال جاری است. فهمیه فیروزفر با تاکید بر اینکه اطلاعات خانوار تمامی افرادی که به ستاد توانمندسازی مراجعه می‌کنند در سامانه اطلاعاتی ثبت می‌شود و پایه و اساس تمام برنامه ریزی‌ها قرار می‌گیرد، گفت: جامعیت آمارهای ما به گونه‌ای است که می‌توان آن را به جامعه بزرگ‌تر تعمیم داد و به آن استناد کرد.

او با اشاره به بررسی آمارهای ستاد طی سال‌های اخیر عنوان کرد: ما اطلاعات ستاد را در بازه زمانی ۸ ساله بررسی کردیم و به این نتیجه رسیدیم سن زنانی که مسئولیت سرپرستی خانوار را عهده دار می‌شوند از ۵۰ به ۴۰ کاهش یافته است و در عین حال، آمار خانم‌هایی که به دلیل طلاق و بدسرپرستی، سرپرست خانوار می‌شوند افزایش پیدا کرده است. به تمامی این موارد باید کاهش تعداد فرزندان به کمتر از ۲ بچه را اضافه کرد. البته آماری هم در چند روز گذشته منتشر شد که در مورد افزایش ازدواج کودکان بود. براساس این آمار ۴۳هزار ازدواج دختربچه‌های ۱۰ تا ۱۵ سال ثبت شده است که همه این ازدواج‌ها که صورت خوشی هم ندارند تداوم نیافته است و گفته شده ایران دارای ۲هزار کودک بیوه است. این در حالی است که در طول زمان تعداد ازدواج کودکان در حال افزایش است، طوری که سال گذشته نسبت به سال قبل‌تر، آمار ازدواج کودکان در ایران ۱۰هزار نفر بیشتر شده و به مراتب طلاق در سن ۱۰ تا ۱۸ سالگی در کشور بیشتر شده است.

۸۰ درصد طلاق‌ها در ۵ سال اول زندگی رخ می‌دهد

رئیس سازمان بهزیستی کشور در همایش ملی سیاستگذاری اجتماعی در حوزه خانواده، گفت: عدم نگاه سیستمی به خانواده باعث شده ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار زن سرپرست خانوار داشته باشیم که ۷۱ درصد آنها با فوت شوهر، ۷/۱۳ درصد به دلیل زندانی یا ترک شوهر، ۱۰درصد به دلیل طلاق و ۵ درصد به دلیل تجرد، خودسرپرست باشند. انوشیروان محسنی بندپی با اشاره به تغییر در ساختار فرهنگی، سبک زندگی و استفاده غیرفنی و تخصصی از فضاهای مجازی، تصریح کرد: تمام این موارد جدید را داشته‌ایم، اما نگاه سیستمی و فرایندمحور به این تغییرات نداشته‌ایم. او ادامه داد: عدم نگاه سیستمی باعث شده تا ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار زن سرپرست خانوار داشته باشیم که حدود ۷۰ درصد آنها که یک میلیون و ۸۰ هزار نفر می‌شود، به دلیل فوت شوهر سرپرست خانوار شده‌اند.

رئیس سازمان بهزیستی کشور افزود: ۳۵۰ هزار نفر از زنان سرپرست خانوار به دلیل از کارافتادگی، زندانی شدن یا ترک شوهر از خانواده در این گروه جای دارند، ۲۵۰ هزار نفر به دلیل طلاق و جدایی و ۱۳۵ هزار نفر به دلیل عدم ازدواج، خودسرپرست‌اند. محسنی بندپی اظهار داشت: ۸۰ درصد طلاق‌ها در ۵ سال اول زندگی رخ داده است که باید افزایش مهارت‌های زندگی، تحمل یکدیگر و اخلاق را محور قرار دهیم؛ در حالی که از آن فاصله می‌گیریم.

به گفته محسنی بندپی، دولت در برنامه‌های خود برای اولین‌بار به بحث سلامت اجتماعی و سیاستگذاری در آن پرداخته و در حوزه آسیب‌ها، اگر نتوانیم مسائلی مثل اعتیاد و طلاق را کم کنیم، باید در مهار و کنترل آن کاری کنیم. او در ادامه خاطرنشان کرد: اولویت ما برنامه‌های پیشگیری است، برنامه ترویج مشاوره ازدواج در خانواده، آموزش‌های دوران عقد، آموزش زندگی خانوادگی، آموزش جنسی همسران و فرزندپروری از جمله این برنامه‌هاست.

سیستان و بلوچستان؛ قطب زنان سرپرست خانوار