«یلدا» بهانه ای برای دید و بازدید

قانون نوشت: تقویت پیوندها و روابط اجتماعی به پایداری سرمایه اجتماعی و در نهایت توسعه اجتماعی منتج خواهد شد. ايجاد نشاط اجتماعی در خانواده از اين جهت مهم است كه تقريبا ۲۰ درصد جامعه ما از افسردگي و غم رنج مي برند. کمرنگ شدن آیین های سنتی در ایران، یکی از نشانه های گسست نسلی در جامعه ایرانی است.

یلدا و جشن هایی که در این شب برگزار می شود، یکی از کهن ترین و شاد ترین آیین های سنتی در ایران است. آیینی که همواره با رویکرد مردمی، گرامی داشته شده اما نقش دولت و سیاست های ملی در آن کمرنگ بوده است. در سال های اخیر، برگزاری جشن های باستانی ایرانی در حالی چندان مورد توجه دولت ها قرار نمی گیرد که آمارها نشان می دهد «نشاط اجتماعی» در ایران حال و روز خوبی ندارد. این در شرایطی است که مناسبت های مردمی همچون یلدا، چهارشنبه سورِی، سیزده بدر و .... خود فرصت های همی برای بسط شادی و نشاط در جامعه است که باید به آن توجه شود. همین چند روز قبل بود که نایب رییس مجلس، از برنامه نداشتن صدا و سیما به عنوان رسانه ملی در ایام هفته وحدت و عید بزرگ مسلمین انتقاد کرد و گفت برنامه های مناسبتی تلویزیون با رویکرد جشن و سرور، کیفیتی ندارد. تحقیقات موسسه گالوپ در سال ۲۰۱۳ نشان می دهد میزان نشاط اجتماعي طي سال های ۲۰۱۲-۲۰۰۷ با کاهش مواجه شده است. و كشور ايران رتبه ۱۱۵ را در دنيا دارا ست.

این در شرایطی است که شاخص نشاط در کشورهای نفت خیز همسایه بالاست.در چنین شرایطی توجه به آیین های ملی و مذهبی با چاشنی جشن و سرور باید در رئوس برنامه های فرهنگی و اجتماعی دولت ها قرار گیرد تا با نمایان شدن اثرات شادی در زندگی مردم، بتوان به کاهش آسیب ها در جامعه امیدوار بود.«اردشیر بهرامی»، جامعه شناس و پژوهشگر حوزه توسعه و بوم اندیشی در گفتگو با «قانون» با اشاره به آمارهای نا مطلوب از وضعیت نشاط اجتماعی در ایران، از ارتباط آیین های سنتی با میزان نشاط اجتماعی سخن می گوید. او معتقد است که در فضاي خانوادگي، مسائل مختلفی از جمله تضعيف روابط اجتماعي و خانوادگي و نداشتن فهم مشترك از مسائل زندگي مواجه هستیم که برای کاهش این موضوعات باید اقدام جدی کرد. وی با اشاره به کمرنگ شدن آیین های سنتی در ایران، این اتفاق را یکی از نشانه های گسست نسلی در جامعه ایرانی می داند. در ادامه این گفت وگو را می خوانید:

مناسبت های ملی مانند شب یلدا، در بحث های توسعه ای ایران چه جایگاهی دارد؟

اسطوره و آيين يلدا از دو واژه يل به معني بزرگ و دا به معني مادر (زبان لري) يعني مادر بزرگ است. بر اساس باور ايرانيان باستان، شب اول زمستان دانه‌هاي گياهان در زير خاك جوانه مي زنند و شروع به روييدن مي كنند و در اصل به معناي رويش و زايش خورشيد است. آیین شب یلدایی که این روزها در کشور ایران برگزار می شود شباهت کمتری به مراسم و آیین کهن ایرانی دارد. در واقع در بحث های توسعه ای باید گفت نوع یلدایی که برگزار می شود، مدرن شده است اما خود یلدا آيینی سنتی است که در همه خرده‌فرهنگ‌های ایرانی با اشکال متفاوتی برگزار می شود. در واقع ترکیب سنت و مدرنيته در بسیاری از آیین های ما دیده می شود.

این نشان می دهد در فرایند توسعه لزومی ندارد همه سنت‌ها را کنار گذاریم، زیرا این آيین ها و سنت ها موجب شکل‌گیری روابط اجتماعی و تقویت پیوندهای عاطفی و دوستی در فضای خانوادگی می شود. چیزی که در جامعه ما کمرنگ شده و هر روز در حال تضعیف آن هستیم. در واقع تقویت پیوندها و روابط اجتماعی به پایداری سرمایه اجتماعی و در نهایت توسعه اجتماعی منتج خواهد شد. در فرایند توسعه اجتماعی می توانیم آيین هایی که می تواند آفریننده شادی و امید و نشاط اجتماعی باشد، حفظ کنیم. جشن های یلدا و نوروز بهترین فرصت های خلق نشاط اجتماعی هستند به شرطی که به دام مصرف گرایی نیفتیم.

وجود مناسبت هایی مانند شب یلدا تاچه اندازه می تواند بر نشاط اجتماعی در جامعه تاثیر گذار باشد؟

برخی آيین های ایرانی در ذات خودشان نشاطی دارند که از هر همایش و نمایش و گردهمایی تاثیرگذارترند. برنامه های دورهمی که در بین خانواده ها و اقوام وجود دارد و موجب خلق لحظاتی می شود که غم را از دل آدم ها می زداید. با هم بودن و در کنارهم بودن شادی آفرین است و کدورت ها را از بین می برد زیرا یک ارتباط عاطفی و معنوی شکل می گیرد. در واقع یلدا و هزاران آئین و مناسک فرهنگ غنی ایرانی بهانه هايی برای دیدن و باهم بودن و شاد زیستن است.

در واقع سنت ها و آیین هایی مثل یلدا یا هرآیین سنتی دیگری کمک می کند تا فضا به سمتی برود که آدم ها یکدیگر را ببینند و همین منجر به نشاط جمعی می شود. در اين آیین خانواده ها برای مهماني از پختن غذا و انار و آجيل و غیره برنامه ریزی می كنند. در یک آیینی که ریشه چند هزارساله دارد و در باور همه ما هست، یعنی چیزی که نسل به نسل به دست ما رسیده است. ايجاد نشاط اجتماعی در خانواده از اين جهت مهم است كه تقريبا ۲۰ درصد جامعه ما از افسردگي و غم رنج مي برند و بیش از هر زمان دیگری به این نشاط اجتماعی و برنامه ریزی‌های اینچنینی نیاز داریم. و از طرف ديگر استفاده از ظرفيت هاي فرهنگي و اجتماعي كه در باور ما وجود دارد. مهم تلقي مي شود.

وقتی در جامعه خشونت هاي خانگي و طلاق به عنوان مسئله اجتماعي تعريف مي شوند، در واقع يكي از عوامل آن از بين رفتن فضاي گفت‌وگو و تفاهم در خانواده است. در فضاي كنوني خانواده گفت‌وگوهاي ما کوتاه شده، آستانه تحمل و حوصله ها کم شده، دچار ناشنوایی شده ايم. سيطره خانواده توسط رسانه‌هاي جمعي و مجازي و... محدود شده است. در نتیجه روابط انسان‌ها بريده بريده، كوتاه و پر تنش شده است. هر چه بتوانيم روابط انساني را در فضاي واقعي خانواده گسترش دهيم، شاهد جامعه سالم، شاد و آرام خواهيم بود. جامعه ما با وجود انسان‌هاي سالم و شاد و توانمند به سمت توسعه حركت مي‌‌كند، نه با انسان هاي افسرده، پرخاشگر و مضطرب.

آیا این نشاط اجتماعی بر همبستگی عاطفی در جامعه هم می تواند تاثیر گذار باشد؟

ما انسان ها موجوداتی اجتماعی هستیم و در شرایط اجتماعي استعدادهای انساني ما شكوفا مي‌شود. مناسبت های اجتماعی و فرهنگي بخشي از شاکله جامعه را مي سازند. زماني كه با كساني پيوند عميق عاطفي و احساس رضايت و تعهد داريم ، نشاط اجتماعی خلق مي شود. در این حالت همه خوشحال هستند زیرا تجربه خوبی از باهم بودنشان دارند. بر اساس ديدگاه هاي برخي جامعه شناسان ايراني، جامعه ما براساس نظام خانواده و قومي بنا شده است. در تجربه مدرنيته ايراني خانواده جايگاه و اقتدار خود را از دست داده، اما هنوز به عنوان يكي از مهم‌ترين عناصر سازنده جامعه ايراني شناخته مي شود و نقش مهمي در جامعه پذيري افراد دارد. برگزاري آیین یلدا می تواند به پایداری نظام خانواده کمک کند. در واقع آیین ها می توانند به مثابه پیوند دهنده نسل ها باشند. زيرا در اين جشن همه حضور دارند. از پدربزرگ و مادر‌بزرگ ها تا فرزندان خردسال.

پس این نشاط اجتماعی می تواند نشاط فردی را هم با خود همراه داشته باشد؟

مي توانيم نشاط اجتماعي را يك وضعيت رواني مثبت ، توأم با خشنودي و رضايتمندي تعريف كنيم كه مي تواند اميدواري نسبت به آينده، خوشبيني به وقايع اطراف، دلگرم بودن به زندگي، بعد شناختي (احساس رضايت از وضعيت كنوني) بعد اجتماعي (تمايل به داشتن روابط اجتماعي و شوخ طبعي) كه در برنامه هايي همچون روابط خانوادگي و جشن‌هايي همچون يلدا و نوروز تجربه مي شود. همه ما در ديدار و گفت‌وگو با والدين و فرزندانمان اين حس خوشايند را تجربه نموده ايم.

کمرنگ شدن آیین های باستانی چگونه به گسست نسلی منجر مي شود؟

برگزاري آيين ها در خانواده موجب نهادينه شدن روابط اجتماعي و پيوند دهنده نسل هاست. روح اصلي اين آيين ها احترام به بزرگ‌ترها، ديدار و گفت‌وگو، تفاهم و نشاط و از بين بردن اختلاف ها و كدورت هاست. وقتي آيين ها از بين مي روند به تبع آن روابط بين نسلي، احترام‌ها و گفت‌وگو و درك مشترك نيز تضعيف مي شود و به شكاف نسلي مي انجامد. از همه مهم‌تر اينكه با از بين رفتن آئين ها خانواده كاركرد انتقال تجربيات، باورها و ارزش هاي مبتني بر روح انسان دوستي، عاطفه به فرزندان را نيز از دست خواهد داد. اميدواریم جشن يلدا موجب گسترش نشاط و عشق و محبت و احترام بين نسل ها شود.