نقدی برای شایعات درباره قاری قرآن

حسین بابایی مجرد عضو هیات علمی گروه مدیریت اسلامی در صبح نو نوشت: کلمه «افک»، به معنای مطلق دروغ است و معنایش، هر چیزی است که از وجهه اصلی‌اش منحرف شود؛ وجهه‌ای که باید دارای آن باشد؛ مانند اعتقاد منحرف از حق به سوی باطل و عمل منحرف از صحت و پسندیدگی به سوی قباحت و زشتی و کلام برگشته از صدق به سوی کذب(المفردات، ص۷۹).

داستان افک

داستان افک و تهمت بزرگ آمده در آیات شریف، مربوط به شخص بی‌گناهی از خانواده رسول خدا؟ص؟ است که او را به عمل منافی عفت متهم کرده بودند و این شایعه در جامعه پخش شده بود. گروهی از «منافقانِ به ظاهر مسلمان» نیز می‌خواستند از این حادثه به نفع خویش و به زیان جامعه اسلامی و برای «متزلزل کردن وجاهت عمومی پیامبر» بهره‌برداری غرض‌آلودی کنند؛ اما این آیات نازل شدند و با قاطعیت بی‌نظیری با این حادثه برخورد کرد و منحرفان بدزبان و منافقان تیره‌دل را محکم بر سر جای خود نشاند. بدیهی است که این احکام، در هر محیط و هر زمان به مقتضای اصل جری و تطبیق، جاری است.
در این آیات، خداوند، سه ساحت مربوط به شایعه‌سازی را تبیین فرموده است: 1- به استقبال شایعه رفتن و از زبان یکدیگر گرفتن(پذیرش شایعه) 2- منتشر کردن شایعه‌ای که هیچ علم و یقینی بدان نیست و بازگو کردن آن برای دیگران(نشر شایعه بدون هیچ‌گونه تحقیق) 3- ساده و کوچک شمردن شایعه‌پراکنی؛ در حالی که این عمل، نه‌فقط با حیثیت دو فرد مسلمان ارتباط دارد، بلکه به حیثیت و آبروی جامعه اسلامی نیز گره خورده است(کوچک شمردن شایعه و آن را وسیله سرگرمی پنداشتن)(تفسیر نمونه، ج14، صص394ـ400).

بنیان‌افکنی شایعه‌سازی

بنیان شایعه‌سازی و شایعه‌پذیری در هر زمان و مکانی باطل است؛ چراکه حال عمومی جامعه را به مثابه یک کل و یک پیکر واحد تخریب می‌کند و به همین جهت، دین مبین اسلام، مبارزه تمام‌عیاری با عامل اشاعه فحشا می‌کند که برخی از این موارد عبارتند از؛

۱. آثار سوء گناه آشکار، بیش از گناه مستور و پنهان است. امام رضا؟ع؟ می‌فرماید: «آن کس که گناه را نشر دهد، مخذول و مطرود است و آن کس که گناه را پنهان کند، مشمول آمرزش الهی است.»(اصول کافی ج۲، باب سترالذنوب).

۲. بزرگی گناه در نظر انسان، مانع تحقق گناه می‌شود و اشاعه فحشا و نشر گناه و تجاهر به فسق، بزرگی گناه را در نظر انسان می‌شکند. پیامبر اسلام؟ص؟ می‌فرمایند: «کسی که کار زشتی را نشر دهد، مانند کسی است که آن را انجام داده است.» (اصول کافی، ج۲، باب‌التعییر).

۳. مردی خدمت امام کاظم؟ع؟ آمد و گفت: فدایت شوم! از یکی از برادران دینی کاری نقل کردند که من آن را ناخوش داشتم. از خودش پرسیدم؛ انکار کرد؛ در حالی که جمعی از افراد موثق از او نقل کرده بودند. امام فرمود: «گوش و چشم خود را در مقابل برادر مسلمانت تکذیب کن. حتی اگر ۵۰ نفر سوگند خوردند که او کاری کرده و او گفت نکرده‌ام، از او بپذیر و از آنها نپذیر. هرگز چیزی که مایه عیب و ننگ اوست و شخصیتش را از میان می‌برد، در جامعه پخش مکن؛ که از آنها خواهی بود.»(نورالثقلین، ج۲، ص۵۸۲).

ابطال و تکذیب شایعات در جامعه ایمانی

صفت ایمان، طبعاً مؤمن را از فحشا و منکرات عملی و زبانی باز می‌دارد. بنابراین، کسی که متصف به ایمان است، باید به افراد دیگری که چون او متصف به ایمان هستند، ظن خیر داشته باشد و در‌باره آنان بدون علم سخنی نگوید؛ زیرا همه اهل ایمان، چون شخص واحدی هستند که متصف به ایمان و لوازم و آثار آن است. از این‌رو آیه به جامعه اسلامی می‌فرماید: چرا وقتی افک را شنیدید، به جای این‌که به مؤمنان متهم حسن ظن داشته باشید، به تراشنده افک حسن ظن پیدا کردید و بدون علم در باره اهل ایمان سخن گفتید؟

برحسب قاعده دینی، خبری که مخبر آن، علمی بدان ندارد و ادعایی که مدعی آن، شاهدی برای آن ندارد، دروغ باشد یا راست، محکوم به کذب است. مردم اگر در آنچه می‌گویند و نسبت می‌دهند، راستگو باشند، باید برای گفته خود شاهد بیاورند و شهود چهارگانه ناظر بر زنا را حاضر کنند؛ اما اگر شاهد نیاورند، محکوم شرعی به کذب‌اند؛ برای این‌که ادعای بدون شاهد، کذب و افک است (ترجمه المیزان، ج۱۵، ص۱۳۰).