مرثیه برای بازارهایی که بودند

«دقت کرده‌اید آدم‌ها این‌ روزها راحت‌تر در قاب عکس‌ها می‌ایستند. کمتر تن می‌دهند به نگاه خیره و هیکل راست مقابل دوربین. وسط عکس‌گرفتن‌ها دیگران را دعوت می‌کنند به ایستادن برابر دوربین گوشی‌های موبایل و بعد هم لبخند و لبخند و سفارش می‌کنند خوب نیفتادم، دوباره بگیر. افسون و جادوی عکاسی مدت‌های طولانی است فروریخته؛ همانگونه که جادوی دیگر چیزها به خاطره‌ای دور تبدیل شده است. همه‌ چیز را می‌توان در قیاس با همین رفتار درون عکس‌ها معنا کرد. عکس‌های دو دهه قبل را بنگرید و آدم‌هایی ساکت، مؤدب، خیره به دوربین با لبخندی کم‌رنگ. یک‌ دقیقه که نگاهشان کنید، می‌بینید انگار همه عمر این‌گونه در سکوت، لبخندی ملیح و کم‌رنگ را تحویل دیگران داده‌اند، حالا همان‌ها، در آغازین سال‌های قرن ۲۱ جوری دیگر در عکس‌ها می‌خندند و نگاهشان رفتاری تازه را معنا می‌دهد. نقش‌ها تغییر کرده است. نه آدم‌ها آن آدم‌های سابق هستند و نه نهادها آن نهادهای سابق.

حالا دیگر یکی از تأثیرگذارترین نهادهای ایرانی هم نقش سابق را ایفا نمی‌کند؛ بازار. شاید بهتر باشد قرن ۲۱ را قرن افسون‌زدایی بنامیم تا مفهوم آنچه رخ داده است، بیش از پیش درک شود. پیش‌تر از این‌ها، چند دهه قبل، نه زمانی خیلی دور، تحصیل افسونی داشت گیرا، آن که دانشگاه می‌دید با آن که ندیده بود، تفاوتی داشت از زمین تا آسمان. لقب مهندس، دکتر یا هر عبارتی از این دست اگر پشت اسمی می‌نشست، نشان از اتفاقی می‌داد منحصربه‌فرد. جادوی مدرک را نمی‌شد انکار کرد. شغل‌ها درگیر مقولاتی نه‌ چندان زمینی بودند. معلم، فرهنگی لقب گرفته بود و تاجر، بازاری. رسته هر فردی را در گرو گروه‌هایی که در میانشان حاضر بود، می‌شد دریافت اما از پس سال‌های نه‌ چندان طولانی، تکثیر تمامی این اتفاقات سبب شد دیگر از افسون و جادو خبری نباشد. نه عکس‌ها حالا افسون‌گرند و نه فیلم‌ها، شاید «دم دستی شدن» همه‌ چیز است که روزگار را این چنین کرد. این چنینی خالی از محتوای خوب یا بد اما هر چه بود، تغییر برای نسلی که آن را دید و این را می‌بیند، قابل درک است و تصور آینده نیز چندان آسان نیست.

«در دسترس بودن»؛ این عبارت را در حوزه‌ای که بحث بدان اختصاص دارد، نمی‌توان نادیده گرفت. مدرک دانشگاهی این‌ روزها در دسترس است، از کارشناسی تا دکترا. با در دسترس بودن مدارک دانشگاهی است که شغل‌ها هم در دسترس می‌شوند. به وفور می‌توان دکترها و مهندسان بیکاری را نشانی داد که از پس سال‌های سرگردانی در بازار کار به شغلی بی‌ارتباط با تحصیلاتشان تن داده‌اند.

«اداره‌جاتی‌هایی» که حالا دیگر آن قدر حقوق نمی‌گیرند تا کسی بخواهد حسابی رویشان باز کند. بازاری‌هایی که نقش چندانی در منطقه و محله زندگی‌شان ندارند، این‌ روزها آشناتر از قبل به نظر می‌رسند. بانک‌ها خاطره قرض‌های نه‌ چندان دور بازاریان به این و آن کسبه و محله را به «دوردستی فراموش‌شده» تبدیل کرده‌اند و در نهایت شاید همین گوشی‌های موبایل دوربین‌دار ابهت فیلم و عکس و... را از میان برده‌اند. چرا راه دور برویم؟ دیگر نه فیلمساز‌ بودن جادویی دارد و نه نقاش‌ بودن و نه همین‌ روزنامه‌نگار‌ بودن. همه اینها را مدیون مناسبات قرن ۲۱ هستیم و افزایش شمار جمعیت‌. شوخی نیست، بیش از هفت‌ میلیارد نفریم روی همین کره خاکی. مگر می‌شود شمارمان را نادیده بگیریم؟

حالا حکایت بازار و بازاری است و فروشگاه‌های زنجیره‌ای، زنجیری شده است به پای بازاری‌ها تا زمین‌گیرشان کند. در هر خیابان در دسترس‌اند و برای خرید دیگر لازم نیست رنج سفر به آن بازارهای زیبای افقی با آن معماری‌های منحصر به‌ فرد را به جان بخرید. بازار از آن رو زیبا بود که مهم‌ترین مرکز اقتصادی و سیاسی و اجتماعی هر شهر تلقی می‌شد. حالا اما دیگر چنین نیست. آدم‌ها دیگر معرف کالاها نیستند. برندها هستند که حرف اول و آخر را می‌زنند. این تحلیل نهاد بازار بود که سبب شد آن رخ دهد یا آن بود که این رخ داد، قصه پرماجرای مرغ و تخم‌مرغ است. هر دو احتمالا همزمان با یکدیگر رخ دادند.

شاید این‌روزها بیش از دهه ۵۰ و ۶۰ و ۷۰ بازارهای عمودی به چشم بیایند اما داستان به سال ۱۳۲۸ برمی‌گردد. افتتاح اولین فروشگاه زنجیره‌ای یعنی فروشگاه سپه در تهران. آن زمان شاید کسی احساس خطر نمی‌کرد. بازار آن قدر قدرت داشت که بسته‌ شدن درهای مغازه‌ها سیگنالی اعتراضی به دولت تلقی شود و قدرت آن را داشته باشد که دولت را از طرحی، لایحه‌ای یا خواسته‌ای عقب بنشاند. ثمره آن روز اما امروز در کوی و برزن تهران و شهرهای بزرگ احساس می‌شود. حالا این بازارهای عمودی همه‌ جا روییده‌اند؛ نه از زمین که می‌توان به‌ سادگی ثابت کرد ریشه آنها در زمین بازار نیست و طبقه‌ای نوظهور، بازارهای عمودی را پیشکش شهرنشینانی کرده‌اند که باید کم‌کم به تجاری‌ شدن فضای زندگی‌شان عادت کنند.

تعریض به بازار

کرباسچی، شهردار وقت تهران، عملیات گسترده‌ای برای راه‌اندازی فروشگاه‌های زنجیره‌ای تدارک دیده بود. شهروند متولد شد. در انتخابات سال ۱۳۷۶ بازاریان که به‌ طور سنتی طرفدار جناح راست یا محافظه‌کاران حاضر در ساختار قدرت ایران بودند، برای حمایت از ناطق‌ نوری وارد عمل شدند و حمایت عملی و علنی خود را از او اعلام کردند. آن چه رخ داد، ضربه‌ای مهلک بود بر کنشگری بازاری‌ها. شکست سنگین جناح راست در این انتخابات، تغییر ساختار سیاسی و اقتصادی ایران را موجب شد و از آن پس بود که کم‌کم بازارِ تحلیل‌رفته، شاهد شمایل جدید خود در ساختار سیاسی و اقتصادی و اجتماعی ایران بود. بازار حالا قدرت کمتری در فرآیند سیاسی ایران دارد؛ هر چند باید تأکید کرد هنوز بی‌قدرت نیست.

اگر از کنار بازار بزرگ تهران بگذرید، پاساژهای بزرگ سر به‌ فلک‌ کشیده را می‌بینید. امروز در ساختار اقتصادی ایران، بازار کمتر محل رجوع کسانی است که متقاضی کالا هستند.

چه خواهد شد؟