تراژدی آلودگی هوا

حسین احمدی نیاز در آرمان نوشت: پديده وارونگي موجب تشديد آلودگي هوا در کلانشهرهاي ايران شده است به نحوي كه طبيعي‌ترين حق شهروندان كه نفس كشيدن است به سختي صورت مي‌گيرد. ميليون‌ها انسان در اين شهرها درحال تنفس هوايي هستند كه ذرات معلق در آن از سطح خطر گذشته است و معمولا در جوامع با زندگي استاندارد بلافاصله بايد براي نجات مردم اقدام به تخليه شهر نمود.

در واقع آنچه دارد رخ مي‌دهد خفگي دسته جمعي شهروندان است. زيرا اين ذرات به راحتي هنگام نفس كشيدن وارد بدن شده و مي‌تواند موجبات انواع سرطان، سكته مغزي بيماري‌هاي قلبي و... شود. وزارت بهداشت، سالانه از مرگ و مير چند هزار نفر بر اثر آلوگي هوا در تهران خبر مي‌دهد و موجبات ضرر و زيان مالي ميلياردي شده است.

قريب به ۱۱ نهاد دخيل در امر آلودگي هوا بوده اما با توجه به مسئوليت نهايي دولت در اين زمينه و تصريح اصول ۲۲، ۵۰، ۱۱۳ و ۱۲۱ قانون اساسي در اين راستا رئيس جمهور بايد در مقابل ملت و مجلس پاسخگو باشد. سياست‌هاي اجرايي، مديريت شهري و سياست‌هاي ترافيكي در نهايت در شوراي ترافيك صورت مي‌گيرد كه رياست آن با وزارت كشور دولت خواهد بود، مباحث و سياست‌هاي زيست محيطي و به‌طور كلي تمامي موضوعات مرتبط با آن به عهده دولت خواهد بود. از ديگر سو رئيس‌جمهور مسئول جان تك تك شهروندان ساكن در کلانشهرهاي درگير با آلودگي هوا وفق اصول متعدد قانون اساسي است. از ديگر سو داشتن هواي پاك و محيط‌زيست سالم يكي از مولفه‌هاي حقوق بشر است به نحوي كه چنين حقي در دايره شمول حقوق طبيعي آحاد شهروندان قرار مي‌گيرد.

ارتباط هواي پاك و برخورداري از زيست سالم با حيات و زندگي انساني جزو حقوق طبيعي و ذاتي هر شهروند قرار مي‌گيرد. اين اصل مورد پذيرش همه كشورهاي جهان قرار گرفته و در قالب حقوق ملت در قوانين اساسي تنظيم و از كرامت و جايگاه والايي برخوردار است. زيرا زيست سالم و برخورداري از محيط پاك را به عنوان پايه حيات انساني قرار داده‌اند و هرگونه تهديد اين حق به مثابه نقض حقوق بشر قلمداد مي‌شود، همچنان‌كه اصل پنجاهم قانون اساسي ايران اين امر را به زيبايي بيان مي‌دارد. مقررات حقوق بين‌الملل و اسناد بين‌المللي و داخلي اين امر را مورد توجه و تاكيد قرار داده‌اند. مطابق اصل نخست اعلاميه استكهلم«انسان از حقوقي بنيادين براي داشتن آزادي و برابري و شرايط مناسب زندگي در محيط‌زيستي كه به او اجازه زندگي با حيثيت و سعادتمندانه را بدهد برخور‌دار است.»

بر اين اساس حق برخورداري از هواي سالم و پاك و عاري از آلودگي براي شهروندان، جزو لاينفك زندگي قرار گرفته و تضمين آن در راستاي حق بر محيط‌زيست سالم جزو حقوق اوليه هر شهروند قرار مي‌گيرد. در اين راستا حق بر هواي پاك از زيرمجموعه‌هاي حق بر محيط‌زيست سالم به شمار مي‌رود و در برخي قوانين بر«حق تنفس بر هواي پاك» صحه گذاشته شده است. براساس اين امر هر شهروندي حق دارد در هوايي پاك و سالم تنفس كند و دولت‌ها مكلف به اتخاذ تدابيري براي تضمين آن هستند. همچنان‌كه در ايران اصل پنجاهم قانون اساسي اين تكليف را بر عهده همگان قرار داده است، در زمينه آلودگي هوا و حق بر حيات نيز مي‌توان اين‌گونه استدلال كرد كه با توجه به اهميت عنصر هوا درزندگي انسان‌ها، رابطه مستقيمي بين‌حفاظت از هوا در برابر آلودگي و حق برحيات وجود دارد، به عبارت ديگر وجود عنصر هوا مرتبط با صرف حيات و نبودن آلودگي در آن مرتبط با كيفيت حيات است؛ بنابراين براي تعيين حداقلي از كيفيت زندگي و حيات براي شهروندان لزوم مقابله با آلودگي هوا اهميت ويژه‌اي دارد.

دولت‌ها وظيفه فراهم آوردن بستر و محيطي پاك براي شهروندان خود دارند و دسترسي به زندگي سالم و داشتن محيط‌زيست پاك و هواي عاري از هر نوع آلودگي جزو حقوق فطري و طبيعي آنان است. از سوي ديگر بر اين اساس هر شهروندي حق دارد در هوايي پاك و سالم تنفس كند و دولت‌ها مكلف به اتخاذ تدابيري براي تضمين آن هستند. واقعيت مساله اين است كه آنچه در هواي کلانشهرهاي ايران رخ مي‌دهد يك كشتار دسته جمعي است. زيرا نفس كشيدن طبيعي از اين مردم دارد سلب و اين خفگي عمومي موجب مرگ شهروندان خواهد شد و اين امر مخالف نص اصول ۲۲ و ۵۰ قانون اساسي است. در اين وضعيت همه نهادها خصوصا دولت داراي مسئوليت مدني و كيفري در قبال تك تك شهروندان خواهند بود.