درباره آشتی‌جوییِ «مابعد هشتاد و هشتی»

صبح نو نوشت: آشتی و آشتی‌جویی عموماً چیزی مطبوع و خواستنی است و بعید است کسی را بتوان یافت که قهر و نزاع و مخاصمه را بر آشتی و مسالمت ترجیح دهد. این درباره حوزه روابط و تعاملات شخصی ما صادق است، تا چه رسد به وقتی که پای مسائل عمومی و ملی در میان باشد، اما دستیابی به آشتی واقعی و پایدار نیازمند فراهم کردن مقدماتی است. بارها دیده‌ایم که وقتی این مقدمات فراهم نشده باشد، حتی اگر به ضرب و زور و ریش‌سفیدی و رودربایستی ۲ نفر مجبور به آشتی شوند و متکلفانه روی یکدیگر را هم ببوسند، باز به اندک بهانه‌ای کار به وضع قبلی می‌کشد و جامه‌ای که به زحمت وصله و پینه شده از جای دیگر خواهد شکافت.

در این تردیدی نیست که فتنه سال ۸۸ زمینه‌ساز ورود نظام اسلامی به مرحله‌ای جدید از حیات خود بود. فتنه ظرفیت‌های عظیمی از انقلاب را که در آوار روزمرگی‌ها مدفون شده بود، آزاد کرد و بینش و بصیرت انقلابی را کمّاً و کیفاً در میان امت انقلابی گسترش داد. فتنه ممهد ظهور طیفی جدید از نیروها و شخصیت‌های نسل جدید انقلاب اسلامی بود. فتنه فرصتی برای بازخوانی حقیقت انقلاب در پختگی جوانانه گذر از ۳۰ سالگی بود و از این جهت برکات فراوانی داشت. اما در عین حال، در این هم تردیدی نیست که فتنه موجب ایجاد یا بهتر بگوییم ملتهب شدن شکافی در جامعه ایران شد که هنوز زخم و جراحت آن التیام نیافته است. فتنه سطوح و ساحات مختلفی داشت و تا جایی که من می‌دانم هیچ کس منکر این نیست که فتنه سال ۸۸ در سطحی متضمن رویارویی پاره‌ای از جامعه با پاره‌ای دیگر بود. دو بخش از جامعه که هر قدر با یکدیگر اختلاف و معارضه داشته باشند، نمی‌توانند وجود یکدیگر را نادیده بگیرند و اگر غبار هیجان و تعصب فرو نشیند، هیچ یک نمی‌تواند تعلق دیگری به پیکره واحد ایران را نفی و انکار کند.

خطر ملتهب شدن چنین شکافی از همان نخستین روزهای فتنه از جانب رهبری حکیم انقلاب هشدار داده شد و در ادامه نیز از سوی ایشان راه آشتی و اتحاد همواره باز نگه داشته شد. «از این طرف که منم راه کاروان باز است‌...» اما چنین هشدار و دعوتی برای مدت‌های مدید از جانب سویه دیگر این ماجرا ناشنیده ماند یا با تصدیق در پیغام و پسغام‌های درگوشی و نامه‌های سربسته و «آن کار دیگر کردن» در منظر و مرآی عموم بر زمین ماند. این گونه بود که رهبری بعد از گذشته حدود ۲ سال از فتنه یأس خود از سران و نامداران جریان فتنه را اعلام کرده و آنان را فاقد صلاحیت حضور در نظام نامیدند. اما اخیراً، صدایی هر چند ضعیف و کم طنین از لایه‌های میانی و جوان سویه سبز رنگ ماجرای ۸۸ به گوش می‌رسد که حکایتی دگر دارد. سخن گفتن از باخت-باخت بودن بازی ۸۸ و نیاز به حل و فصل این زخم کهنه در میانه شرایط حساس منطقه‌ای و جهانی خصوصاً وقتی با دفاعی منصفانه از منافع ملی و حقانیت مواضع اصولی نظام جمهوری اسلامی در صحنه بین‌الملل همراه می‌شود، امید به ایجاد هواهای تازه و مسیرهای جدید را بیشتر می‌کند.

اما در عین حال، برآنم که آشتی واقعی هنگامی میسر خواهد بود که همگان به سهم و خطای خود و جریان متبوع‌شان در برخاستن غبار فتنه اذعان کنند و با نقادی این خطاها راه را بر تکرار آن ببندند. به هیچ‌وجه قصد آن ندارم صداقت مطرح‌کنندگان چنین دغدغه‌هایی در میان منتقدان نظام را زیر سؤال ببرم ولی در هر حال، ناسازگاری آشکاری در باور به باخت-باخت بودن منازعه ۸۸ و همزمان حفظ نگاهی رمانتیک و شبه قهرمانانه به اصلی‌ترین مسبب یا مسببان آن، وجود دارد.

از این منظر آنچه رفع حصر نامیده می‌شود، راهکار حل و فصل ماجرای فتنه و التیام زخم‌های آن نیست. رفع حصر اتفاقی است که می‌تواند بعد از این حل و فصل رخ دهد. اما راه حل‌و‌فصل ماجرا اذعان صادقانه به نادرستی اتهام تقلب انتخاباتی و شیوه خصومت آمیز و ساختارستیز مواجهه با نهادهای مرکزی نظام در پی آن اتهام بزرگ و بی اساس است. تأکید بر این امر از سنخ لجاجت و برتری طلبی سیاسی نیست ولی مادام که این اذعان رخ ندهد پرونده فتنه بسته نشده و نمی‌تواند بشود.

ضمن آنکه این امر نافی سهم خطاهای طرف مقابل (اعم از دستگاه نظارت بر انتخابات، نهادهای امنیتی و انتظامی و ...) نیست و در فرایند کلان حل‌و‌فصل مسأله ما نیز ناگزیر از اذعان به این خطاها خواهیم بود. در چنین فرایندی می‌توان به سوی فضای جدیدی حرکت کرد که دو طرف نزاع سال ۸۸ به مثابه دو جریان مهم اجتماعی در عین حفظ و تداوم بسیاری از تمایزات و اختلاف نظرها، یکدیگر را به مثابه دو بخش غیر قابل انفکاک از ایران امروز به رسمیت بشناسند و به گفت‌وگویی جدی، سالم و سازنده درباره آینده ایران وارد شوند.