سلیمی نمین: «فرح» عوام فریب و لاابالی و ولنگار است

عباس سلیمی نمین چهره نام‌آشنایی در حوزه تاریخ معاصر ایران است که مستند شهبانو را دیده و به‌طور مستدل و مستند آن را نقد می‌کند، خلاصه ای از گفت و گوی او را با صبح نو می خوانید.

رضاخان یک آدم بی‌اصل و نسب و لاابالی بود و در واقع دون‌پایه فرهنگی و بی‌شخصیت بود که به هر دلیلی انگلیسی‌ها آن را نیروی مطلوب دانستند. بعد از اینکه رضاخان روی کار آمد؛ یکی از تلاش‌های ویژه این بود که این خانواده بی‌اصل و نسب را به خانواده‌های با اصل و نسب پیوند بزنند تا از این طریق اعتباری برای آنها اخذ کنند. لذا نخستین ازدواجی که برای محمدرضا پهلوی در نظر گرفته می‌شود اتصال به دربار مصر است. خاندان حاکم بر مصر دارای اعتبار هستند. ملکه فوزیه از قاهره به ایران می‌آید برای اینکه پهلوی‌ها یک اعتباری کسب کنند.

خانم فرح دیبا یک آدمی است که به لحاظ فرهنگی سنخیت خیلی نزدیکی با دربار دارد. یک آدمی است که در زمانی که دختر دبیرستانی بوده تا نیمه‌های شب بیرون است یا مثلاً فرض کنید مدرسه مختلط می‌ر‌ود و ارتباطاتش به گونه‌ای است که حتی وقتی به فرانسه برای تحصیل می‌رود این ولنگاری در آنجا در این حد برایش نیست و از این جهت خیلی دل‌آزرده است که چرا در پاریس به وی اجازه نمی‌دهند با یک مرد به خوابگاه برود.

فساد به‌عنوان مثال در آسیای جنوب شرقی وجود دارد و در این مناطق زنانی را تربیت می‌کنند برای اشراف که به آنها گیشا می‌گویند. زمان شاه محله‌ای که گیشا نامگذاری شد هم به‌خاطر این بود که از این زنان هم بعضاً وارد ایران می‌شد. یکی از واردات دوران شاه همین گیشاها بود. گیشاها بچه‌هایی بودند که از روستاها به سرقت برده می‌شدند یا از روستاها خریداری می‌شدند. از بچگی روی اندام‌شان و آداب و زبان‌دانی‌شان کار می‌کردند. به لحاظ فاخر سخن گفتن و فاخر رفتار کردن، آنها را تربیت می‌کردند و آنها را می‌فروختند به درباریان و به افرادی که در واقع می‌خواستند ولنگاری داشته باشند، اما ولنگاری‌شان در چارچوب بود و با افراد خاصی ارتباط داشتند.

فرح یک دمپایی را که خوشش می‌آید از لیست خرید جا می‌ماند، بعد هواپیما می‌فرستند فرانسه برای آن دمپایی که فرح پسندیده است. تا این حد اسراف‌کاری می‌کنند. بعد شما می‌بینید برای اینکه احساسات جامعه را با خودشان همراه کنند که مثلاً می‌خواهیم بیاییم با طبقات محروم هم‌سطح شویم، نخستین زایمان وی در جنوب شهر تهران صورت می‌گیرد که البته تاثیرات عوام‌فریبانه‌ای هم به‌دنبال دارد.

زمانی‌که درباره پسر اولش صحبت می‌کند، می‌گوید برخی‌ها می‌گفتند این بچه محمدرضا پهلوی نیست. یعنی در واقع حواشی‌ای که درباره فرح و ارتباطاتش وجود داشته است را بعد از سال‌ها جواب داد. چرا عنوان می‌کند که فرزندش کاملاً شبیه محمد رضا است؟ برای اینکه مطرح بود که فرح دنبال ارتباطات خودش بود.

درباره فرح پهلوی باید بگویم که آدم کاملاً ولنگاری است و از خود فرانسوی‌ها ولنگارتر است. یکی از نکاتی که به نظرم در این سری برنامه‌های تبلیغاتی که برای فرح می‌سازند مهم است این که در هریک از برنامه‌های جدید نکته‌های به‌صورت حرفه‌ای حذف می‌شود. در خاطره‌ای فرح می‌گوید که من به یاد ایران شب‌های چهارشنبه‌سوری شمع روشن می‌کنم و از روی شمع می‌پرم. این کاملاً حذف شده است، چون اینجا مردم کاخی را می‌بینند با باغ‌های بسیار وسیع که این دروغ که من الان در فرانسه در یک آپارتمان کوچک زندگی می‌کنم قابل پذیرش نیست.

فرح هربار که بحث به خودکشی می‌ر‌سد می‌گوید شرایطش دشوار بود اما اینکه چرا شرایطش دشوار بود را مطرح نمی‌کند و نمی‌گوید که من دختر مریضم را در انگلیس رها کرده بودم و خودم برای خوش‌گذرانی به آمریکا رفته بودم بلکه می‌گوید ما که از ایران آمدیم بیرون دخترم هر جا می‌رفت تحت سؤال قرار می‌گرفت. تحت سؤال قرار می‌گرفت یعنی چه؟ یعنی پهلوی‌ها همه‌جا منفور بودند و اگر منفور نبودند که خارج از کشور برای آنها فضای فرح‌بخشی باید باشد. بنابراین می‌خواهم بگویم خیلی از نکات را بررسی کردند و در موارد بعدی اصلاح کرده‌اند، ولی در عین حال تنها کسی که می‌تواند همچنان یک احساسی را در جوانان برانگیزد باز هم خانم فرح دیبا است. هیچ‌کدام از پهلوی‌ها دارای جاذبه‌ای نیستند که یک مصاحبه‌ای با آنها صورت بگیرد.

در حالی که محمدرضا پهلوی به‌شدت درباره فرح حساس بود و می‌دانست که غربی‌ها از فرح حمایت می‌کنند. فرح در کهن دیارا می‌گوید من در 26 دی به اعلی‌حضرت پیشنهاد دادم که در ایران بمانم. فرح یکی از پیشنهاداتش به شاه این است که در ایران بماند اما شاه مخالفت می‌کند چون به‌شدت می‌ترسد که مبادا غربی‌ها فرح را مورد حمایت قرار دهند و او را جایگزین شاه کنند.

درباره جذامی‌ها هم باید عنوان کنم که آنها را در دخمه‌هایی مثل طویله نگهداری می‌کردند. فرخزاد هم بر همین مبنا فیلم خانه تاریک است را ساخته است. در دوران پهلوی جذامی‌ها را در این دخمه‌ها نگهداری می‌کردند تا نابود شوند که مورد اعتراض واقع می‌شوند و برای ترمیم این قضیه از فرح برای یک کار نمایشی استفاده می‌کنند.

شما حسین نصر را می‌بینید. حسین نصر کارش دلالی در همین زمینه بود. متنی که فرح می‌خواند هم متنی است که حسین نصر برایش نوشته است. این کاملاً آشکار است، چرا؟ چون در واقع هزینه آن کنفرانس را حسین نصر داده است. اما نکته جالبی دارد در آن کنفرانس گفته می‌شود؛ مبدأ تاریخ، مبدأ هخامنشیان است. برای بیننده باید قابل تأمل باشد که چرا بخشی از تاریخ ایران را عمداً به فراموشی بسپاریم یا اجازه دهیم نابود شود. این هدف به‌طور جدی در دوران پهلوی دنبال شد که یکی از خیانت‌های بزرگ پهلوی‌هاست. اینکه هخامنشیان را بزرگ کردند برای این است که تاریخ یهود شفاف شود. از نظر من خفت در آن رقم می‌خورد برای اینکه می‌گویند تمدن در ایران از آن موقعی شکل گرفت که یهودیان از بابل آزاد شدند و در فلات ایران ساکن شدند.

فرح تک‌تک فرزندانش را یک روز بعد از تولد تحویل یک دایه فرانسوی می‌دهد. یعنی اولاً این چیزهای نمایشی که درمی‌آورند این خانواده با هم می‌گشتند کاملاً خلاف واقع است. دخترشان که بیمار می‌شود فرح کمترین محبتی نسبت به بچه‌ای ندارد که دچار افسردگی حاد شده و هر لحظه امکان خودکشی‌اش وجود دارد. محبت در هیچ‌کدام از اعضای خانواده پهلوی نیست. مادرشان که فوت می‌کند هیچ‌کسی نمی‌رود جنازه‌اش را بردارد. بهنود در کتاب «سه زن» راجع‌به پهلوی‌ها می‌گوید: رضاشاه هر شب به عربده‌کشی در خیابان می‌پرداخت. تصور کنید یک آدم لات و لاابالی ناگهان به ثروت برسد. این خانواده اصلاً عرق ملی نداشتند. در این فیلم نگاه کنید یکی از این افراد در کنار جنازه شاه اشک می‌ریزد؟

جشن هنر شیراز از کثیف‌ترین برنامه‌هایی بود که فرح دنبال می‌کرد که آنتیونو پانسول درباره آن می‌گوید اگر ما چنین برنامه‌هایی را در لندن اجرا می‌کردیم با ما برخورد می‌شد. همه ناظرین بین‌المللی می‌گویند آن چیزی که فرح اجرا کرد، اوج وقاحت بود. جالب است که شاه به‌شدت نسبت به این قضیه موضع دارد و علت اصلی که جشن هنر شیراز متوقف می‌شود هم به‌خاطر فشار شاه است.