انقلاب فروشگاه‌های زنجیره‌ای در کشورهای در حال توسعه

هفته نامه جامعه پویا - حسین خلیلی: فروشگاه های زنجیره ای اوایل دهه ۶۰ میلادی کار خود را در آمریکا و برخی از کشورهای پیشرفته اروپایی آغاز کردند. حدود سه دهه بعد در اوایل دهه ۹۰ با گذراندن این تجربه موفق و موثر، این روند که بسیاری آن را «انقلاب سوپرمارکت ها» می نامند، در کشورهای در حال توسعه آغاز شد. این فروشگاه ها که در ابتدا مشتریان شان از طبقه مرفه و متوسط جامعه بودند، هم اکنون در دسترس عموم مردم و طبقات پایین تر نیز قرار گرفته است.

این رویکرد، نه تنها تاثیرات مثبتی برای خرده فروشان سنتی داشته، بلکه مزیت های فراوانی برای عمده فروشان و بخش کشاورزی نیز به همراه آورده است. با این حال باید اذعان کرد این انقلابِ شکل گرفته به نوعی مثل یک شمشیر دو لبه عمل می کند. از یک سو، این روش قیمت مواد غذایی را برای مصرف کنندگان کاهش داده و همچنین این فرصت را در اختیار کشاورزان قرار می دهد تا دسترسی بیشتری به بازارهای مواد غذایی داشته باشند و در نتیجه درآمد بیشتری به دست آورند.

در مقابل، این رویکرد می تواند چالش هایی جدی برای خرده فروشان و کشاورزانی ایجاد کند که برای ورود به بازار رقابتی جدید، آماده و مجهز نیستند. دولت های حاکم در کشورهای در حال توسعه می توانند با اتخاذ سیاست های مناسب به کشاورزان، خرده فروشان و بازارهای سنتی کمک کنند تا در دوره این انقلاب، حضوری فعال در عرصه رقابت داشته باشند.

فروشگاه های زنجیره ای در مناطق در حال توسعه در آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین در سه موج به وجود آمد که در جدول توضیح داده شده است. فروش های مربوط به این بازار در کشورهای موج سوم با سرعت قابل توجهی در حال افزایش است و در مقایسه با کشورهایی که رشد سریعی در تولید ناخالص۳ داخلی دارند، عملکرد بهتری از خود ثبت کرده اند. البته موج چهارمی نیز در مناطق بسیار فقیرتر و کشورهایی همچون بنگلادش، کامبوج و غراب آفریقا به راه افتاده است.

اگرچه شهرنشینی و افزایش درآمدها نقش مهمی در گسترش این فروشگاه های زنجیره ای داشته است اما عوامل مهم دیگری نیز در این میان دخیل است. یکی از عوامل مهم و تاثیرگذار، آزادسازی سرمایه گذاری مستقیم خارجی در دهه ۹۰ و دهه نخست قرن ۲۱ بود. رقابت شدید ادغام و چند ملیتی سازی در این بخش موجب شد گسترش و توسعه فروشگاه های زنجیره ای در این کشورها شتاب بیشتری بگیرد.

علاوه بر این، سیاست های داخلی همچون محرک های مالیاتی برای کمک به فروشگاه های زنجیره ای وضع شد. در نهایت مدرن سازی فرایند تولید و شکل گیری سوپرمارکت ها باعث کاهش قیمت ها شد. وجود فروشگاه های زنجیره ای تاثیرات مثبتی برای بخش های مختلف جامعه و تولید به همراه دارد. اولین تاثیر را در این زمینه می توان روی مصرف کنندگان مشاهده کرد. قیمت های پایین تر، محصولات متنوع تر و کیفیت بهتر در مقایسه با خرده فروشان سنتی از جمله مزیت هایی است که این فروشگاه ها برای مصرف کنندگان دارد.

این مزیت های رقابتی به فروشگاه ها اجازه می دهد تا به سرعت گسترش یابند و سهم زیادی از بازار مصرف کنندگان را در اختیار گیرند. گزارش های اخیر نشان می دهد در فروشگاه های کشورهای موج اول و دوم، قیمت میوه و سبزیجات در مقایسه با خرده فروشان سنتی کمتر است. البته در ابتدای کار این فروشگاه ها در کشورهای در حال توسعه، طبقه متوسط بیشترین نفع را می برد اما با گسترش این بازارها هم اکنون می توان تاثیر مثبت آن را روی مصرف کنندگان فقیر نیز مشاهده کرد.

با گسترش فروشگاه های زنجیره ای و در اختیار گرفتن سهم بیشتری از بازار،تعداد خرده فروشان سنتی به طور طبیعی کاهش می یابد. البته میزان این کاهش وابسته به نوع محصولات و مکان ها با یکدیگر متفاوت است. سریع ترین کاهش بخش سنتی در شهرهای بزرگ اتفاق می افتد. از سوی دیگر کندترین کاهش زمانی اتفاق می افتد که خرده فروشان سنتی برای باقی ماندن در بازار رقابت به سمت مدرن شدن حرکت می کنند.

از سوی دیگر این فروشگاه ها به طور غیرمستقیم روی کشاورزان تاثیر می گذارند زیرا آنها محصولات بیشتری از شرکت های توزیع و بسته بندی تقاضا می کنند و در نتیجه کشاورزان و تولیدکنندگان نیز مجبورند محصولات بیشتر و با کیفیت بهتری ارائه دهند.

کشورهای در حال توسعه برای همگام شدن با این انقلابِ شکل گرفته، سیاست های مختلف و متعددی اتخاذ کرده اند. یکی از سیاست های موفق در این زمینه، به روز رسانی و تجهیز خرده فروشی سنتی است. کشورهای در حال توسعه در منطقه شرق و جنوب شرق آسیا همچون چین، هنگ کنگ، فیلیپین، سنگاپور و تایوان کارنامه موفقی در این زمینه از خود بر جای گذاشته اند. این کشورها نقش اجتماعی بازارهای سنتی را قبول کرده و ضمن تشویق آنها به قرار گرفتن در مکان هایی کم جمعیت، از آنها خواسته اند زیرساخت های فیزیکی خود را ارتقا بخشند.

آموزش هایی در زمینه مهارت های مختلف، امنیت مواد غذایی و سلامت نیز در اختیار نیروهای این بخش از بازار قرار گرفته است. برای بررسی نقش این فروشگاه ها در کشورهای در حال توسعه اخیرا تحقیقی در مورد گسترش و نقش فروشگاه های زنجیره ای وِلمارت در کشور نیکاراگوئه انجام شد. این شرکت آمریکایی کار خود را در کشور شش میلیون نفری نیکاراگوئه از سال ۲۰۰۰ آغاز کرد. در حال حاضر ۷۸ شعبه از این فروشگاه در سراسر نیکاراگوئه وجود دارد که به عبارت دیگر می توان گفت برای هر ۷۵ هزار شهروند نیکاراگوئه، یک فروشگاه زنجیره ای وجود دارد. نتایج این تحقیق در نوع خود جالب توجه بود.

یکی از نتایج مشخص این رویکرد، نزدیک شدن کشاورزان به پایتخت نیکاراگوئه و محلی بود که تسهیلات اصلی بسته بندی و توزیع در آن قرار دارد. همین مسئله موجب شد زمان کمتری صرف ارسال محصولات از طرف کشاورزان شود و آنها نیز محصولات مرغوب تری در اختیار توزیع کنندگان قرار دهند.

نتیجه ملموس دیگر، تغییر و افزایش سطح درآمد کشاورزان بود. این تحقیق نشان داد کشاورزانی که محصولات خود را به این فروشگاه می فروشند در مقایسه با افرادی که این کار را انجام نداده اند، ۱۶ درصد بیشتر سرمایه به دست آوردند. سازمان های مردم نهاد نیز با مشارکت در این طرح، مسئولیت آموزش کشاورزان، تسهیل قراردادها و تامین مالی این فعالیت ها را بر عهده داشتند.