دو سناریوی سفر الجبیر به عراق

نزدیک به سه دهه پس از حمله صدام به کویت در سال ۱۹۹۰ که منجر به قطع روابط دولت‌های عربی با عراق شد، وزیر خارجه عربستان سعودی در یک سفر ناگهانی صبح یکشنبه ۸ اسفند وارد بغداد شد تا با مقامات این کشور دیدار و گفت‌وگو کند. تا سال ۲۰۰۳ و متعاقب سقوط صدام، سیاست خارجی عربستان در پیوند با استراتژی امنیتی آمریکا، بر مقابله با تهدید بالقوه عراق برای عربستان و شورای همکاری خلیج‌فارس تمرکز داشت، هرچند روابط دو دولت در سال ۲۰۰۴ و بعد از اشغال عراق از سر گرفته شد، اما سفارت ریاض در بغداد همچنان تعطیل ماند. با نخست‌وزیر شدن حیدر العبادی در تابستان ۲۰۱۳، سعودی‌ها اقداماتی هرچند محتاطانه را برای ایجاد رابطه مجدد با عراق آغاز کردند که تصمیم برای بازگشایی سفارت مهم‌ترین آنها به‌شمار می‌رفت. اگرچه در این زمان زمزمه‌های قدرت‌گیری داعش در سوریه و عراق نیز در حال شنیده شدن بود و موجب شد تا با حمایت‌های مالی ریاض از دولت خودخوانده اسلامی و دیگر گروه‌های تروریستی، زمینه برای تضعیف بیش از پیش بغداد فراهم آید. در واقع سیاست خارجی عربستان پس از سقوط صدام مبتنی بر تضعیف ساختارهای جدید به‌خصوص به حاشیه راندن شیعیان بوده است. توجیه این سیاست نیز، آن چه«افزایش نفوذ ایران در عراق» خوانده می‌شود، بوده است، اگرچه مقامات بغداد بارها بر نقش همدلانه و مستشاری تهران تاکید ورزیده و مانع اجرای سیاست‌های مخرب عربستان در بغداد بوده‌اند. با این مقدمه می‌توان سفر عادل الجبیر به بغداد را در دو سناریوی زیر مورد ارزیابی قرار داد:

سناریوی خوش‌بینانه

برخی از دیدگاه‌ها که در رسانه‌ها مطرح شده است، معتقدند که عربستان سعودی در پی آن است که با نزدیکی به عراق به‌عنوان متحد درجه اول ایران در منطقه، قدمی را که ایران در راه تنش زدایی با حاشیه خلیج‌فارس به واسطه کویت و عمان برداشته است، ادامه دهد و الگویی از نزدیکی تدریجی به ایران را در پیش بگیرد. در همین خصوص تحلیلگران و کارشناسان مسائل منطقه با برجسته کردن موضوع میانجی‌گرها و واسطه‌ها میان ایران و عربستان، سفر عادل الجبیر وزیر خارجه سعودی را اقدامی در این راستا ارزیابی می‌کنند. به این معنی که پس از تلاش‌های ابراهیم الجعفری وزیر خارجه عراق برای وساطت میان تهران و ریاض که گفته شد پیام‌های شفاهی را به مقامات سعودی انتقال داده است، وزیر خارجه عربستان در سفر خود به بغداد به این موضوع چراغ سبز نشان داده است. اگرچه احتمال تحقق این موضوع وجود دارد و می‌تواند منجر به ثبات در منطقه و آغاز همکاری‌ها باشد، اما باید گفت که این دیدگاهی خوش‌بینانه است و نشانه‌های ملموسی از آن در شرایط کنونی وجود ندارد. چون، عربستان اکنون در موضعی نیست که بخواهد بدون گرفتن امتیازات اساسی از ایران دست به تنش‌زدایی با تهران بزند. در همین ارتباطات یکی از مقامات مسوول که نخواست نامش فاش شود در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» با تاکید بر اینکه موضوع میانجی مطرح نیست، گفت: ریاض تمایلی برای سپردن چنین نقش‌هایی به بازیگرانی همچون عراق ندارد، چون اگر موضوع میانجی میان تهران و ریاض مطرح بود، کویت به‌دلیل روابط خوب هم با ما و هم با سعودی ها، این ظرفیت را بهتر از بغداد برای تحقق این موضوع دارد.

سناریوی واقع‌بینانه یا بدبینانه