زندگی در محیط ناسالم

روزنامه آرمان- زهرا سلیمانی: در تقویم کشور ۱۱ اسفند روز ملی بهداشت محیط نامگذاری شده است. این عنوان را نمی‌توان فقط در حد یک روز خاص محدود کرد، بلکه در هر ساعت، هر لحظه و هر مکان رعایت بهداشت محیط الزامی است. افراد برای رهایی از پیامدهای بیماری در هر شرایطی موظف به رعایت نکات بهداشتی هستند.

بر اساس تعاریف ارائه شده، بهداشت محیط عبارت است از علم و فن كنترل عواملی كه به هر طريقی می‌تواند در رفاه و سلامت جسمی، روحی و اجتماعی فرد تاثيرگذار باشد. امروزه بيماری‌های مختلف از طريق آب، هوا، مواد غذايی و بسياری از عوامل محيطی ديگر سلامت انسان را تهديد می‌كنند. هدف ديگر بهداشت محيط، مطالعه عوامل محيطی مضر برای سلامت انسان، شناخت، پيشگيری و رفع اثرات ناشی از اين عوامل است.

با گشتی در خیابان‌های پایتخت به وضوح می‌توان کم توجهی یا بی توجهی به بهداشت محیط را مشاهده کرد. برای مثال در اغلب نانوایی‌های این کلانشهر نان تازه بیرون از محیط به میزهای فلزی منتقل و داخل کیسه‌های نایلونی قرار می‌گیرد. این در حالی است که وجود آلودگی‌های محیطی متعددی از جمله سرب و دیگر ذرات مضر آسیب‌زا در هوا به این شکل وارد نان شده و می‌تواند عامل بروز مشکلات و بیماری‌های فراوان باشد. از سوی دیگر حمل نان تازه در نایلون پلاستیکی یکی دیگر از عوامل بیماری زاست، چون نایلون یا هر وسیله پلاستیکی دیگر بر اثر گرما واکنش نشان داده و بخشی از مواد آن با ماده گرم ترکیب می‌شود. همچنین هر کدام از ما روزانه با صحنه‌هایی مبنی بر رهاسازی میوه، سبزی و به ویژه کاهو از سوی میوه‌فروشان در کانکس‌های زباله یا اطراف آن مواجه هستیم.

این در حالی است که بر اساس بررسی‌های انجام شده مصرف کاهو توسط موش‌ها آنها را نسبت به داروهای مرگ موش‌ موجود در بازار مقاوم می‌کند. در این شرایط اقداماتی تحت عنوان مبارزه با موش‌ و دیگر حیوانات موذی که هر از گاهی از سوی شهرداری انجام می‌شود ناکارآمد است. از دیگر موارد بی‌توجهی به بهداشت محیط می‌توان به رها سازی زباله‌های بیمارستانی در مزارع کشاورزی در سال‌های اخیر اشاره کرد. در این اقدام سلول‌های عفونی موجود در زباله‌های بیمارستانی در زمین‌های زراعی واکنش نشان داده و به این ترتیب محصول حاصل از این مزارع ناقل بیماری جدید می‌شود. با این تفاسیر بهداشت محیط و رعایت عوامل آن زمان و مکان نمی‌شناسد.

نقش توسعه پایدار در بهداشت محیط

توسعه پایدار به مفهوم گسترده و جامع، همه امور زندگی در ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور را در بر می‌گیرد که در بخش اجتماعی، مسائل مربوط به جمعیت، اشتغال، بهداشت عمومی، تامین اجتماعی، فقرزدایی، نقش گروه‌های اجتماعی همچون زنان، جوانان، کودکان و نوجوانان مطرح می‌شود. هر پدیده با ظهور خود آغازگر تحولات و تغییراتی در جهان است. در اصل دیدگاه‌هایی که انسان را ملاک توسعه قرار می‌دهد، برای سلامت ارزش قائل است و اعتقاد دارد که اگر سلامت فراهم نباشد، افراد، خانواده‌ها، جوامع و ملت‌ها نمی‌توانند امیدی برای دست یافتن به هدف‌های اجتماعی و اقتصادی داشته باشند. چنین دیدگاه‌هایی با قاطعیت، سلامت را مرکز همه برنامه‌های توسعه قرار می‌دهد تا پیشرفت‌های اقتصادی و فنی با حفاظت و اعتلای کیفیت زندگی همگام باشد.

تهدیدهای سنتی و مدرن سلامت انسان

به طور کلی سلامت انسان در ارتباط با توسعه به دو شکل تهدیدهای سنتی و مدرن است. تهدیدهای سنتی ناشی از عدم توسعه یافتگی است و شامل فقدان دسترسی به آب آشامیدنی سالم، بهسازی ناکافی محیط، آلودگی غذا، آلودگی هوای ناشی از سوخت نا مناسب در منازل، وضع نامناسب زباله و فاضلاب، ناقلان بیماری‌ها و بروز اپیدمی بیماری‌های واگیردار می‌شود. این نوع تهدیدها ساده بوده و با اعمال و اجرای برنامه‌های توسعه قابل کنترل و رفع هستند. تهدیدهای مدرن هم ناشی از توسعه یافتگی است. در این وضعیت می‌توان به آلودگی آب ناشی از افزایش جمعیت، صنعت، کشاورزی، آلودگی هوای شهرها، تجمع مواد زائد خطرناک، بیماری‌های عفونی جدید، شیوع بیماری‌های مزمن همچون بیماری‌های قلب و عروق، سرطان‌ها و بیماری‌های روانی، سوانح و حوادث، مخاطرات شیمیایی و تماس با پرتوها و... اشاره کرد. در واقع این گونه تهدیدها پیچیده بوده و به راحتی قابل کنترل نیستند. توجه به بهداشت محیط در شرایطی در جامعه ما مطرح می‌شود که هنوز سیستم پسماند، بازیافت و رعایت اولیه بهداشت در بسیاری از اماکن چندان در اولویت نیست.

ارتباط دو سوم سرطان‌ها با عوامل محیطی

امروزه از سوی مجامع علمی و پزشکی کشور مقوله‌ای تحت عنوان سونامی سرطان مطرح است. عوامل محیطی شامل آلودگی هوا، نیترات موجود در خاک، آب و... می‌شود. با این دیدگاه تقریبا تمام عوامل سرطان‌زا جز زمینه ژنتیکی، از طریق محیط وارد بدن می‌شوند. به طور متوسط دو سوم موارد سرطان با برخی از عوامل محیطی همچون تنباکو، الکل، غذا، قرار گرفتن در معرض تابش اشعه، ویروس‌ها و مواد موجود در هوا، آب و خاک مرتبط هستند. البته بسیاری از آنها مربوط به انتخاب‌های شیوه زندگی بوده و قابل تغییر و تعدیل هستند. در ضمن احتمال ایجاد سرطان در یک فرد در واکنش به عوامل زیست‌محیطی ویژه به مدت زمان و تعداد دفعات قرار گرفتن در معرض ماده‌ای خاص و عوامل دیگر همچون عوامل ژنتیکی، رژیم غذایی، سبک زندگی، سلامتی، سن و جنسیت، بستگی دارد.

بی‌توجهی به رعایت بهداشت محیطی

رئیس انجمن متخصصان داخلی ایران درباره کم و کیف رعایت بهداشت محیط در کشور به «آرمان» می‌گوید: از قدیم گفته‌اند پیشگیری بهتر از درمان است. طبیعتا رعایت بهداشت محیطی را می‌توان یکی از عوامل پیشگیرانه در بروز بیماری‌ها تلقی کرد. در واقع رعایت بهداشت محیطی عامل پیشگیری بیماری‌ها به ویژه بیماری‌های عفونی محسوب می‌شود. ایرج خسرونیا با بیان اینکه باید به بهداشت محیط توجه کرد، می‌افزاید: مراکز درمانی همچون بیمارستان‌ها، درمانگاه‌ها و کلینیک‌ها از جمله مهم‌ترین مراکز در توجه به مساله رعایت بهداشت محیطی محسوب می‌شوند. باید این مراکز در زمینه انتقال فضولات و مواد بیرون ریز به دیگر اماکن توجه کنند، چون ملحفه‌های خونی و بافت‌های خارج شده از بدن انسان باعث بروز و تشدید آلودگی محیطی می‌شود. این در حالی است که فقط در برخی مراکز درمانی کشور از دستگاه زباله سوز استفاده می‌شود. به گفته او در سطح شهر انجام نظافت بر عهده سازمان شهرداری است، اما در بسیاری از معابر یا اماکن شاهد انتقال زباله به جوی آب توسط رفتگران هستیم. در این وضعیت حیوانات موذی از زباله‌های موجود در جوی‌ آب تغذیه کرده و ناقل بیماری‌های فراوان هستند. با توجه به تاثیرات مخرب موش‌ها بر محیط‌زیست باید شهرداری در یک اقدام کارشناسی شده نسبت به پاکیزگی محیط‌زیست اقدام کند. رئیس هیات بدوی سازمان نظام پزشکی با بیان اینکه بهداشت محیط باید در مواد خوراکی رعایت شود، می‌گوید: در حوالی مدارس و اماکن تفریحی شاهد فروش خوراکی‌های غیر بهداشتی و غیر استاندارد همچون ترشک و لواشک هستیم.

این خوراکی‌ها عامل بروز بیماری‌های فراوان هستند، چون این مواد در هوای آزاد قرار داشته و اغلب با آب آلوده شسته می‌شوند. اداره بهداشت، وزارت بهداشت و درمان باید جلوی فروش این خوراکی‌ها در هوای آزاد را بگیرد. خسرونیا با بیان اینکه از دیگر موارد عدم رعایت بهداشت محیط می‌توان به روند حمل و نقل و فروش گوشت به قصابی‌ها و فروشگاه‌ها اشاره کرد، می‌افزاید: اغلب گوشت‌های مورد استفاده مردم به وسیله وسایل حمل و نقل آلوده به اماکن فروش منتقل می‌شوند که همین امر در آلودگی گوشت تاثیرگذار است. به گفته او با گشت و گذار در رستوران‌های بین راهی و رستوان‌های تهران باید گفت که در این اماکن به هیچ عنوان نظافت رعایت نمی‌شود و این مسائل عامل بروز آلودگی‌های فراوان و انتقال بیماری می‌شوند. به گفته او می‌توان زباله‌های بیمارستانی را عامل بروز بیماری‌های متعدد دانست.

او با بیان اینکه رد و بدل کردن تلفن همراه توسط پزشکان و پرستاران عامل بروز انواع بیماری‌هاست، می‌افزاید: در بخش‌های «آی‌سی‌یو» و «سی‌سی‌یو» شاهد انتقال بیماری‌های مقاوم به درمان هستیم. این در حالی است که اغلب چنین بیماری‌هایی به وسیله دستان پزشکان، پرستاران و نیروهای خدماتی در این بخش‌ها منتقل می‌شود. در این زمینه دستورالعمل‌های فراوانی از سوی وزارت بهداشت و درمان ابلاغ شده است، اما متاسفانه برخی پزشکان و پرستاران این نکات را رعایت نمی‌کنند. خسرونیا تاکید کرد: ‌بنابراین با سرمایه‌گذاری در بخش بهداشت محیط از سوی دولت می‌توان از بروز بسیاری بیماری‌ها و هزینه‌های ناشی از آن جلوگیری کرد. رعایت بهداشت محیط یکی از عوامل جلوگیری‌کننده از بروز بیماری‌هاست.

رئیس هیات بدوی سازمان نظام پزشکی در پاسخ به این سوال که «در سال‌های اخیر مساله‌ کم و کیف امحای زباله‌های بیمارستانی و رها سازی آن در طبیعت رسانه‌ای شده است، هم‌اکنون چه اقداماتی در زمینه مدیریت زباله‌های بیمارستانی در مراکز درمانی کشور اعمال می‌شود؟» می‌افزاید:‌ با توجه به فعالیت‌های انجام شده در این حوزه باید گفت که هنوز در برخی بیمارستان‌ها و مراکز درمانی اقدامات مناسبی در زمینه زباله‌های بیمارستانی انجام نشده است. مراکز بهداشتی و درمان باید بدانند که خریداری دستگاه زباله‌سوز به نفع جامعه و مردم است، چون یکی از وظایف مراکز درمانی، امحا و از بین بردن وسایل، مواد و زباله‌های آلوده است.