صادرات پساتحریمی صنعت خودرو

روزنامه دنیای اقتصاد: در حالی تراز تجارت خارجی صنعت خودرو در یک دهه گذشته چنگی به دل نمی‌زند که امید دست‌اندرکاران صنعتی و تولیدکنندگان خودرو آن است که در پساتحریم به‌واسطه تغییر در زیرساخت‌های صنعت خودرو و به روز شدن تولیدات، صادرات نیز با رونق نسبی همراه شود.

تولید صادرات محور در حالی به‌عنوان یکی از آرمان‌های مسوولان صنعتی کشور شناخته می‌شود که در صنعت خودرو این آرمان هیچ‌گاه به واقعیت تبدیل نشد. اما به‌دنبال اجرایی شدن قراردادهای خودرویی، مسوولان صنعتی کشور یکی از برنامه‌های جدی خود در شرایط پساتحریم را صادرات ۳۰ درصدی محصولات تولید مشترک قرارداده‌اند تا از این طریق بتوانند آرمان همیشگی خود در این صنعت را محقق کنند؛ در این بین شرکای صنعت خودرو نیز که هم‌اکنون بخش اعظم آنها را فرانسوی‌ها تشکیل می‌دهند یکی از برنامه‌های خود برای تولیدات آتی را صادرات محصولات تولید مشترک قرار داده‌اند و بر این اساس بارها تاکید کرده‌اند که در دور جدید همکاری‌ها ایران را به پایگاه صادراتی بازارهای هدف خود تبدیل خواهند کرد؛ در این مورد ژان کریستف کمار قائم‌مقام پژوسیتروئن در گفت‌وگویی با «دنیای‌اقتصاد» تاکید کرده بود که این شرکت در دور جدید همکاری خود با شرکای ایرانی‌اش قصد دارد تا سال ۲۰۲۵ به رقم فروش سالانه یک میلیون دستگاه در منطقه خاورمیانه برسد که از این رقم، ۷۰ درصد متعلق به سایت‌های تولیدی این دو خودروساز در منطقه است. به گفته او شرکت پژوسیتروئن بنا دارد ۷۰۰ هزار دستگاه از برنامه صادراتی یک میلیون دستگاهی‌اش در خاورمیانه را طی سال ۲۰۲۵، از ناحیه تولید در کشورهای منطقه به‌خصوص ایران محقق کند. در این بین، مدیران شرکت رنو نیز که شراکت تازه‌ای را در دوره پساتحریم در ایران رقم‌ زده‌اند، بر تبدیل کردن ایران به پایگاه صادراتی خود در خاورمیانه تاکید کرده‌اند.

با وجود آنکه شرط وزارت صنعت و قول شرکای صنعت خودرو حکایت از آن دارد که ایده تولید صادرات محور در پساتحریم احتمالاً تحقق خواهد یافت، اما به گفته کارشناسان شرط لازم برای تحقق این هدف، تولید محصولاتی به روز با قیمت رقابتی و کیفیت متناسب با خودروهای بازار جهانی است. بر این اساس آنگونه که به‌نظر می‌رسد صادرات خودرو نیازمند شرایط و الزامات مشخصی است که خودروسازان و شرکایشان باید به آنها جامه عمل بپوشانند. به اعتقاد کارشناسان مهم‌ترین اصل اساسی که صادرات محصولات خودروسازان در پساتحریم را تضمین می‌کند، ارائه خودرو در کلاس جهانی و با قیمت رقابتی است.

نکته مهم دیگر اینکه، چون اولین سال شروع همکاری‌های جدید به ایجاد زیرساخت و بررسی بازار و چگونگی روند تولیدات می‌گذرد؛ بنابراین انتظار صدور محصولات در این سال چندان محتمل نیست، اما در صورتی که شرایط براساس برنامه پیش برود و الزاماتی چون تولید رقابتی یا به‌عبارت ساده‌تر تولید با قیمت تمام شده پایین محقق شود، صادرات خودروسازان از سال دوم به بعد عملی می‌شود. براین اساس انتظار آن است که خودروسازان داخلی و شرکایشان بتوانند در سال ۱۳۹۷ صادرات محصولات خود را عملیاتی کنند تا از این طریق تغییرات جدی تراز تجارت خارجی صنعت خودرو کشور صورت بگیرد.

نگاهی به یک دهه فعالیت صادراتی

مرکز بررسی‌های اقتصادی اتاق بازرگانی در بخش دیگری از گزارش خود نسبت پوشش واردات توسط صادرات را بررسی کرده است. این نسبت معرف میزان پوشش واردات یک کالا توسط صادرات همان صنعت است که از تقسیم صادرات بر واردات به دست می‌آید. براساس این گزارش، نسبت پوشش واردات توسط صادرات در صنعت خودرو طی سال‌های اخیر روندی کاهشی داشته و از ۴ درصد در سال ۱۳۹۲ به ۳/ ۱ درصد در سال ۱۳۹۴ کاهش یافته است که هر دو عامل کاهش صادرات و افزایش واردات در تنزل آن دخالت داشته است. این نسبت در ۱۰ ماهه ۱۳۹۵ به ۷/ ۱ درصد افزایش و کمی بهبود یافته است. در این میان اما نسبت پوشش واردات توسط صادرات محصولات بدنه، اتاق و قطعات خودرو طی سال‌‌های گذشته با نوساناتی همراه بوده ولی روند عمومی مثبت و افزایشی بوده است.

در نهایت، بنا به این گزارش به‌رغم کانال‌های گوناگون اثرگذار صنعت خودرو بر اقتصاد کشور اما طی سال‌های گذشته اثرگذاری صنعت خودرو و قطعات در بخش تجارت کشور، کمرنگ بوده است. بر این ‌اساس اتکای صرف به بازار تقریبا انحصاری داخلی، عدم جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی معنادار با رویکرد توسعه صادرات، برخورداری از تعرفه‌های حمایتی وارداتی همراه با الزام کنترل‌های قیمتی از جمله چالش‌هایی است که موجب شده صنعت خودروی کشور جزو صنایع رقابتی نباشد و در نتیجه صادرات نیز روند موفقی را دنبال نکند.

الزامات صادرات در پساتحریم

در این زمینه بسیاری به تمایل خودروسازان بزرگ جهانی برای تولید در مکزیک اشاره می‌کنند. در این مورد حسن کریمی سنجری، کارشناس خودرو در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» با بیان اینکه خودروسازان ایرانی به دلیل بازار کاذبی که به لطف حمایت‌های سنتی وزارت صنعت و تعرفه بالای واردات خودرو داشتند تنها توانستند یک بازار مراقبتی برای خود داشته باشند تا بازار رقابتی، می‌گوید: خودروسازان داخلی به غیر از ایران در جای دیگری خودروساز شناخته نمی‌شوند؛ بر همین اساس نباید انتظار داشت که آنها بتوانند صادرات خودرویی قابل‌توجهی داشته باشند. وی با بیان اینکه صادرات کنونی خودروسازان بیشتر از آنکه نشات گرفته از مزیت آنها در تولید باشد به‌دلیل مناسبات سیاسی بوده است، عنوان می‌کند: تولید در کلاس جهانی اولین اصل اساسی است که باید مدنظر قرار گیرد. بعد از آن باید ببینیم که قیمت تمام شده محصولات منتخب در قراردادهای جدید آیا شرایط رقابتی را در بازار صادراتی ایجاد می‌کند یا نه!

حسن کریمی سنجری با اشاره به اینکه مجموع عوامل اقتصادی در کشور بر تولید رقابتی و صادراتی اثرگذار است، می‌گوید: اگر مجموعه‌ای از شرایط برای تولید فراهم نباشد نه‌تنها در سال ۹۷ بلکه در سال‌های بعدی نیز صادرات محصولات مشترک در قراردادهای پساتحریمی امکان پذیر نخواهد بود. وی تاکید دارد: خودروسازان باید همسو با پوشش نیاز داخل، محصولات خود را به بازارهای هدف صادر کنند و در این میان باید به‌ازای تولید هر سه دستگاه خودرو، یک دستگاه را صادر کنند.