ایران و بازی بزرگ روسیه در عصر ترامپ

مسائل اساسی مورد اشاره پیچیدگی بازی بزرگ میان روسیه و آمریکا را نشان می‌دهد و نیز آشکار می‌کند که چرا روابط دو کشور در ابهامی استراتژیک به سر می‌برد و تا رسیدن به مرحله‌ای که الگوی مسلط روابط تعیین شود، فاصله بسیاری وجود دارد. برون‌رفت از این ابهام تلاشی آرام و تدریجی می‌طلبد که احتمالا نقطه آغاز آن شروع دور جدیدی از گفت‌وگوهای امنیتی میان آمریکا و روسیه است. چشم‌انداز بحران اوکراین و تروریسم بین‌المللی موضوعات اولیه مورد بحث در این گفت‌وگو می‌توانند باشند. در عین حال آنچه مسلم است ایران و ساختار تعاملات روسیه و ایران یکی دیگر از موضوعات مورد مذاکره طرفین خواهد بود. برای تقویت موقعیت ایران در سیاست خارجی روسیه و برای حداکثر سازی منافع ایران در بازی روسیه در عصر ترامپ اتخاذ مجموعه‌ای از سیاست‌ها به‌ویژه چهار توصیه سیاستی ذیل ضرورت دارد.

فهم واقع‌گرایانه مهم‌ترین اصل در موفقیت سیاست ایران در قبال روسیه است. روسیه به‌عنوان یک بازیگر جهانی به صورت طبیعی ظرفیت همکاری با رقبای منطقه‌ای و جهانی ایران را دارد، در حالی که این اساسا به منزله کاهش اهمیت استراتژیک همکاری‌های ایرانی-روسی نیست. مرور سند تدبیر سیاست خارجی روسیه به خوبی نشان می‌دهد که روابط با ایران تنها بخش کوچکی از تصویر بسیار بزرگ‌تر تعاملات جهانی روسیه است.

با پررنگ‌تر شدن ملاحظات ژئوپلیتیک در سند مزبور، بنیان همکاری‌های ایران و روسیه هرچه بیشتر ژئوپلیتیک‌‌محور شده است به این معنی که مشارکت طرفین در سوریه و همگرایی خاورمیانه‌ای آنها جایگاه مهمی در بازگرداندن روسیه به صحنه جهانی قدرت و تثبیت جایگاهش در ساخت نظم امنیتی جهانی دارد. این گزاره می‌تواند به خوبی توضیح دهد که چرا با وجود حجم اندک همکاری‌ها در سایر حوزه‌ها از جمله اقتصادی، نقش ایران در سیاست خاورمیانه‌ای روسیه برجسته می‌شود. سیاستمداران ایرانی با درکی واقع‌گرایانه از سیاست خاورمیانه‌ای روسیه و پرهیز افکار عمومی از فشارهای احساسی، می‌توانند از این فرصت برای تثبیت جایگاه ایران در مذاکرات امنیتی‌ روسیه با آمریکا بهره‌برداری کنند. استراتژی افزایش وابستگی سیاست خارجی خاورمیانه‌ای روسیه به ایران متغیری تاثیرگذار در جهت‌گیری‌ این کشور در بازی‌ بزرگ پوتین و ترامپ خواهد بود.

میزان استقلال عمل سیاست ایران در سوریه از تغییرات سیاستی طرف روس راهکار استراتژیک دیگری برای کاهش نتایج منفی توافقات امنیتی آینده روسیه و آمریکا است. حفظ استقلال عمل استراتژیک از روسیه در کارزار سوریه و در عین حال استمرار همکاری‌های نظامی، تدبیر سیاستی هوشمندانه‌ای را می‌طلبد که ایران را در موقعیت برجسته‌ای جای خواهد داد. سومین راهکار برای تضمین امنیت ملی ایران در تعامل با روسیه، تقویت قدرت عمل و تاثیرگذاری استراتژیک ایران در قفقاز و آسیای میانه است. افزایش قدرت عمل ایران در همسایگان جنوبی روسیه به مثابه محدودیتی استراتژیک، ظرفیت تک‌روی‌های راهبردی روسیه را در تعامل با ترامپ کاهش خواهد داد. اگرچه این موضوع از جانب طرف روسی دارای حساسیت بالایی است، اما پیگیری منافع مشروع ایران در آن منطقه می‌تواند فرصت‌های راهبردی مهمی را رقم بزند.

اما آنچه اساسی‌ترین سیاست ایرانی برای حفظ منافع ملی کشور در بازی روسیه و آمریکا است، چیزی نیست مگر بیان آشکار طرف ایرانی از نظم امنیتی مطلوب منطقه‌ای و جهانی مورد نظرش. در وضعیت کنونی، نبود تعریف دقیق از مختصات نظم امنیتی مطلوبی که ایران خواستار آن است می‌تواند همکاری‌های مشترک با طرف روسی را به چالش بکشد. به نظر می‌رسد استراتژی جمهوری اسلامی ایران برای بازسازی نظام امنیت منطقه‌ای شفاف نیست. این وضعیت ابهام‌آلود بازیگران بزرگ از جمله روسیه را که طرح کلان‌تر و تعریف‌شده‌تری برای نظام امنیت جهانی در ذهن دارند یاری می‌رساند تا از منابع و ظرفیت‌های بازیگران منطقه‌ای نظیر ایران برای نیل به اهدافشان بهره‌گیری کنند. براین اساس سیاست خارجی ایران در مقطع حساس کنونی نیازی استراتژیک به تنظیم دوباره برخی سیاست‌ها و مطالبات منطقه‌ای خود در همکاری یا رقابت با قدرت‌های بزرگ دارد تا در بازی‌های بزرگی که به زودی با وضوح بیشتری در عرصه سیاست جهانی میان روسیه و آمریکا، اروپا و آمریکا و روسیه و چین رخ خواهد داد، قادر به تامین منافع امنیتی خود باشد.