به حاشيه راندن ايران از تحولات سوريه

صادق ملکي کارشناس و تحليلگر ارشد سياسي در وقایع اتفاقیه نوشت: ضرب‌المثلي روسي مي‌گويد وقتي دور ميز نيستي، روي ميزي (خورده مي‌شوي). ايران دور ميز آنتاليا نبود، باشد که روي ميز نباشد.

مذاکرات رؤساي ستاد مشترک ترکيه، آمريکا و روسيه در آنتاليا در رابطه با سوريه و سکوت مقامات ايراني، شبهه حذف يا کمرنگ‌شدن آرام‌آرام نقش ايران از صحنه تحولات سوريه را تقويت مي‌کند. اين دلخوشي که روس‌ها حافظ منافع ايران در اجلاس هستند، چندان قابل پذيرش نيست. ورود قدرتمند روسيه به صحنه سوريه و ايفاي نقش راهبردي در سقوط حلب و پذيرش آن از سوی آمريکا را مي‌توان اين‌گونه درک کرد که مابه‌ازاي آن کاهش نقش ايران در تحولات سوريه بوده است.

اظهارات نماينده آمريکا در سازمان ملل مبني‌بر لزوم خروج ايران از سوريه درحالي‌که ترکيه قلدرمآبانه تهديد به ورود به درگيري با کردهاي مورد حمايت آمريکا در منبج کرده نيز خود امري قابل تحليل و تعمق است. سفر اردوغان به مسکو نيز نمايشي از ديپلماسي کشوري بوده که از منظر تهران سياست‌هايش در منطقه شکست خورده است. اردوغان در سفر به مسکو در کنار مسائل روابط دوجانبه، موضوع سوريه، عراق، کردها و خريد اس- ۴۰۰ را با پوتين مورد مذاکره قرار داد. همچنین تحليل‌هاي مبتني‌بر آرزو، ترکيه را در سوريه شکست‌خورده و ما را پيروز نشان مي‌دهد، درحالي‌که در نگاه عميق اگرچه ترکيه در سوريه به اهداف خود نرسيده اما توانسته است معادلاتي را که قبل از بحران به سود ايران بود، برهم زده و در نگاه حداقلي تحولات را به زيان ايران در سوريه رقم بزند.

ما در ايران دقت نداريم که نوع اختلاف ترکيه با آمريکا يا حتي روسيه از جنس اختلاف ايران با آمريکا نيست. جنس اختلافات آنکارا با آمريکا از جنس مذاکره و در نهايت، رسيدن به يک راه‌حل ميانه است، درحالي‌که انتهاي اختلافات ايران و آمريکا به بن‌بست منتهي مي‌شود.

درحال‌حاضر، مهم‌ترين اختلاف آمريکا با ترکيه درباره کردهاي سوري (حزب دموکراتيک سوريه و بازوي نظامي آنان با عنوان يگان‌هاي خلق) است که آنکارا آنان را شاخه حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) مي‌داند. اين اختلاف قابل مذاکره است و منجر به درگيري جدي‌ای ميان واشنگتن و آنکارا نخواهد شد. کساني که تحولات عراق را از نزديک تعقيب مي‌کردند، فراموش نکرده‌اند که آنکارا، با نگاه واشنگتن در مورد اقليم اختلافي جدي داشته و بارزاني را رهبر عشيره مي‌دانست و سرانجام پس از فراز‌و‌نشيب‌ها، مذاکرات و... بارزاني امروز در کسوت رئيس ‌دولت از سوي اردوغان نه‌تنها طرف مذاکره مي‌شود بلکه ترکيه تا شناسايي استقلال اقليم تغيير موضع داده است.

اگر در نتيجه مذاکرات و... کردهاي سوري از عنصر تهديد آنکارا خارج شده و چون اقليم در نگاه خوشبينانه در کنار آنکارا قرار بگيرند، پذيرش دومين اقليم کُرد در سوريه از سوی آنکارا دور از انتظار نيست؛ البته تحولات سيال سياسي در بلندمدت و در شرايط مختلف، مي‌تواند اين روند را به سود يا زيان آنکارا تغيير دهد. از منظر آمريکا، تهران دشمن شماره يک است؛ بنابراین مبارزه جدي ايران با داعش برايش فرع است و کشورهاي حامي داعش چون ترکيه و عربستان نيز از آنجا که دشمني مبنايي با آمريکا ندارند، دوست محسوب مي‌شوند.

مذاکرات آنتاليا چند لايه دارد؛ لايه اول، برگزاري اجلاس در ترکيه و ارسال پيام آنکارا به تهران بوده که ترکيه در کجاي تحولات مرتبط با سوريه است و ايران در کجا قرار دارد. لايه ديگر و مهم آن است که در اين مذاکرات اگرچه نقش اصلي با مسکو و واشنگتن است اما بعد از روسيه و آمريکا، رعايت ملاحظات ترکيه در سوريه، مهم‌ترين ملاحظه منطقه‌اي از منظر مسکو و واشنگتن است. اين سخن به معناي عدم بروز مشکلات در روابط ترکيه با آمريکا يا روسيه نبوده و نيست اما براي کمک به رسيدن به اين درک است که از نظر روس‌ها و آمريکايي‌ها مدنظر قراردادن ملاحظات آنکارا در نقطه نهايي بر رعايت ملاحظات تهران غلبه دارد. سخنان تهديدآميز مقامات ترکيه عليه آمريکا را باور نکنيد.

اين سخنان در بخشي براي جلب آراي مثبت در همه‌پرسي قانون اساسي است و پس از کسب رأي مثبت يا منفي در رفراندوم، اردوغان از حزب حرکت ملي‌گرا دور شده و دوباره به اکراد توجه کرده و مجددا روند مذاکرات صلح با کردها آغاز خواهد شد. در اين روند است که کردهاي سوري در شيبي آرام، از تهديد خارج شده و البته آنان نيز از بخش مهمي از مواضع امروز خود عقب‌نشيني خواهند کرد.

ما در اجلاس آنتاليا نبوديم. در اجلاس روزهاي آينده آستانه نيز اگر آمريکا و اردن حضور يابند، حضور ما چندان تأثيرگذار نخواهد بود. اين همان شوکي است که در نوشتارهاي قبلي به آن اشاره کرده و اظهار داشته بودم بايد آماده آن باشيم.

در تقسيم‌بندي منافع، سهم‌ها با توجه به جايگاه کشورها در ترتيبات منطقه‌اي و بين‌المللي داده مي‌شود. نگاه بيروني، بيش از نگاه داخلي در جايگاه کشورها اهميت دارد. برداشت‌هاي داخلي کشورها از توانايي خويش، عامل تعيين‌کننده در جايگاه آنان نبوده و نيست.
وقتي حضور در سوريه وابسته به حضور روس‌ها مي‌شود، آنان نيز تکليف‌ تعيين مي‌کنند. وقتي پايگاه در اختيار روس‌ها قرار مي‌گيرد، صِرف اين عمل در نظام جهاني تحليل شده و به تغيير موازنه تعبير مي‌شود و خود مي‌تواند به عامل تهديد تبديل شود. شوک نزديک است، بايد از تبعات و ابعاد آن کاست.