چرا خانوارها هزینه‌ تفریح خود را کاهش داده‌اند؟

خبرآنلاین: هفته نامه تجارت فردا در شماره ویژه نوروزی خود به بررسی هزینه تفریح خانوارها پرداخته است.

سال گذشته برای اولین بار در یک دهه اخیر هزینه تفریح خانوار ایرانی نسبت به سال قبل از آن، منفی اعلام شد. پیش از این ۱۱ سال پیش یعنی در سال ۱۳۸۴ هم این میزان منفی شده بود، منتها آن زمان هزینه تفریح خانوار تنها ۰.۱ درصد کاهش یافته بود و این بار خانوار ایران هزینه تفریح خود در سال ۱۳۹۴ را نسبت به سال ۱۳۹۳ بیش از ۱۰ درصد کم کرده است. آیا این محاسبه و بررسی بانک مرکزی ایران نشان می‌دهد امکان تفریح خانوار ایرانی کاهش یافته است؟ اگر این گونه است، علت آن چه می‌تواند باشد؟ خانوار ایرانی برای تفریح سالانه خود چقدر هزینه‌ می‌کند و این میزان هزینه چقدر از کل هزینه‌های خانوار سهم دارد؟ از سوی دیگر همزمان با تغییرات شاخص‌های اصلی اقتصاد (رشد اقتصادی، بیکاری و تورم) تفریح خانوار چه تغییراتی می‌کند؟

امکان تفریح

هرچند آمارهای رسمی نشان می‌دهد خانوارها در یک دهه اخیر با رشد قابل توجه هزینه‌های تامین مایحتاج اولیه خود مواجه بوده‌اند اما میزان بهره‌مندی این خانوار از امکاناتی نظیر خودرو افزایش قابل توجهی یافته است. خانوار ایرانی در سال گذشته برای هر کیلو از خوراکی‌هایی که در سال ۸۵ مصرف می‌کرد شش برابر بیشتر هزینه کرده اما در سوی دیگر دقیقاً در همین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ میزان خانوار بهره‌مند از خودرو از ۳۱ درصد به حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. در واقع به نظر می‌رسد با وجود افزایش هزینه‌های خوراک خانوار و البته کاهش ۲۸‌درصدی میزان مصرف خوراکی‌ها و آشامیدنی‌های خانوار طی یک دهه اخیر اما این خانواده‌ها با تهیه خودرو یکی از مهم‌ترین امکانات لازم برای سفر و تفریح را برای خود تامین کرده‌اند. با این حال آنها چقدر توانسته‌اند از این نوع امکان‌های خود برای تفریح بهره ببرند؟

گرانی تفریح

بررسی سبد هزینه خانوار نشان می‌دهد هرچند در این یک دهه به صورت میانگین هزینه تفریح ۱۳ درصد در سال بیشتر شده اما سهم هزینه «تفریح و امور فرهنگی» خانوار از کل هزینه‌های آنها از سه درصد به دو درصد تنزل یافته است. هر خانوار ایرانی در سال ۱۳۸۵ حدود ۲۱۵ هزار تومان برای تفریح خود هزینه می‌کرد که این رقم ۱۰ سال بعد یعنی در سال ۱۳۹۴ به ۶۹۲ هزار تومان افزایش یافته است. در واقع هزینه تفریح خانوار ایرانی طی تنها یک دهه رشد ۲/۳ برابری داشته است. با این حال در سال گذشته برای اولین بار طی یک دهه اخیر میزان هزینه تفریح خانوار منفی ۱۰ درصد محاسبه شده و سهم تفریح از کل هزینه‌های خانوار به دو درصد تنزل یافته است. در واقع در سال گذشته با کاهش ۱۰‌درصدی که در هزینه‌های تفریح خانوار رخ داده، سهم هزینه تفریح به دو درصد افت کرده است. نکته قابل توجه دیگر این است که در همین دهه سهم هزینه‌های رفتن خانوار به رستوران و هتل نیز از ۴/۲ درصد در سال ۱۳۸۵ به ۲/۲ درصد در سال ۱۳۹۴ کاهش یافته است. موضوع قابل توجه آن که در این دوره هزینه سالانه رفتن خانوار به رستوران و هتل از ۱۷۲ هزار تومان به ۷۴۰ هزار تومان افزایش یافته است. به عبارتی همزمان با رشد ۳/۴ برابری هزینه‌ رستوان و هتل رفتن خانوار ایرانی، آنها ترجیح داده‌اند سهم این نوع هزینه از کل هزینه‌های خود را کاهش دهند.

تفریح و شاخص‌های کلان

برای تحلیل اقتصادی رفتار خانوار ایرانی در بخش هزینه‌کرد برای تفریح شاید بتوان سراغ شاخص‌های اصلی اقتصاد رفت. بررسی‌های تغییرات هزینه‌کرد تفریح خانوار با روند سه شاخص بیکاری، تورم و رشد اقتصادی در یک دهه اخیر نشان می‌دهد بیشترین ارتباط زمانی تغییرات هزینه‌کرد تفریح خانوار با تغیرات بیکاری است. در هفت سال از این ۱۰ سال نرخ بیکاری رابطه معکوسی با تغییرات هزینه‌کرد تفریح خانوار داشته است. در واقع به نظر می‌رسد هر سال که نرخ بیکاری در اقتصاد ایران افزایش یافته میزان رشد هزینه‌ خانوار برای بخش تفریح منفی شده و هر سال هم که نرخ بیکاری کاهش یافته میزان رشد هزینه‌های خانوار برای تفریح بیشتر شده است. این ارتباط زمانی در شاخص تورم با هزینه تفریح خانوار هم تا حدی دیده می‌شود. در شش سال از این ۱۰ سال تورم و افزایش هزینه‌های تفریح خانوار رابطه همزمانی داشته‌اند. در واقع در هر سال که تورم صعودی‌تر شده، میزان افزایش هزینه تفریح خانوار هم بیشتر شده و هر سال که تورم نزولی شده، درصد افزایش هزینه تفریح خانوار ایرانی هم تنزل یافته است. اما در مورد نرخ رشد اقتصادی و تغییرات هزینه تفریح خانوار ایرانی رابطه زمانی آنچنانی مشاهده نمی‌شود.

کدام خانوار بیشتر تفریح می‌کنند؟

برای اینکه بتوان پاسخ داد کدام خانوار ایرانی بیشتر تفریح می‌کنند می‌توان به تقسیم‌بندی‌های مختلفی اشاره کرد. شاید مهم‌ترین آن تقسیم‌بندی براساس دهک‌های درآمدی باشد که طبیعتاً دهک‌های بهره‌مندتر امکان مالی بیشتری دارند تا برای تفریح خود هزینه کنند. آمارهای بانک مرکزی هم این موضوع را تایید می‌کند اما نکته قابل توجه درصد تغییر هزینه تفریح این دهک‌‌ها در سال گذشته است. در سال گذشته بیشترین کاهش هزینه تفریح را ابتدا دهک اول یعنی ضعیف‌ترین دهک درآمدی جامعه داشته و سپس دهک نهم بیشترین کاهش هزینه تفریح را داشته است. هزینه تفریح دهک اول طی سال گذشته بیش از ۲۸ درصد نسبت به سال ۹۳ کاهش داشته و میزان هزینه تفریح دهک نهم هم طی این مدت بیش از ۲۰ درصد تنزل یافته است. پس از این دو دهک، دهک‌های سوم و چهارم بیشترین کاهش هزینه تفریح را داشته‌اند. اما دو دهک پنجم و هشتم کمترین تغییر هزینه تفریح را داشته‌اند. در واقع هرچند به نظر می‌رسد هر خانواری در دهک پردرآمدتری قرار دارد هزینه تفریحش بیشتر است اما در سال گذشته این‌طور نبوده که هرچقدر خانواری درآمدش بیشتر است، کمتر از هزینه‌های تفریحش زده باشد.

از نظر تعداد خانوار هم نکته قابل توجهی در مورد تفریح وجود دارد. آمارهای بانک مرکزی نشان می‌دهد تا خانوار چهار‌نفره، هرچه تعداد افراد خانوار بیشتر باشد، آنها هزینه بیشتری را صرف تفریح خود در سال گذشته کرده‌اند اما از خانوار پنج تا ده‌نفره، هرچه تعداد افراد خانوار افزایش پیدا کرده، هزینه تفریح خانوار در سال گذشته کاهش یافته است. بر این اساس در سال گذشته هر خانواده یک‌نفره بیش از ۳۰۵ هزار تومان، خانواده دو‌نفره ۴۲۰ هزار تومان، خانواده سه‌نفره ۶۷۲ هزار تومان و خانواده چهار‌نفره ۹۵۴ هزار تومان برای تفریح خود هزینه کرده است. هزینه تفریح خانوار‌های پنج، شش، هفت، هشت و ۹‌نفره نیز در سال گذشته به ترتیب ۷۸۹ هزار، ۶۹۹ هزار‌، ۶۷۴ هزار، ۵۸۳ هزار و ۵۲۷ هزار تومان بوده است. برای خانوار ۱۰ نفر و بیشتر نیز میزان هزینه تفریح آنها در سال گذشته بیش از ۲۷۸ هزار تومان از سوی بانک مرکزی محاسبه شده است.

اما در تقسیم‌بندی خانوار برحسب تعداد شاغلان وضعیت چطور است؟ بر این اساس بانک مرکزی خانوار را به چهار دسته بدون فرد شاغل، یک نفر شاغل، دو نفر شاغل و خانواده سه نفر شاغل و بیشتر تقسیم‌بندی کرده است. طبق این محاسبات تا خانواده‌های دو نفر شاغل رابطه «هرچقدر شاغل بیشتر، هزینه تفریح بیشتر» صدق می‌کند اما در خانوار با سه نفر شاغل وضعیت این‌طور نیست. در سال گذشته خانواده‌های بدون فرد شاغل بیش از ۴۴۶ هزار تومان، خانواده‌های با فرد شاغل ۷۰۴ هزار تومان، خانواده‌های با دو نفر شاغل یک میلیون و ۹۵ هزار تومان و خانواده‌های با سه‌نفر شاغل و بیشتر ۷۲۷ هزار تومان صرف تفریح خود کرده‌اند. اما نکته قابل توجه آنکه از میان این خانوارها بیشترین کاهش هزینه تفریح در سال گذشته مربوط به خانوار بدون فرد شاغل و کمترین کاهش هزینه تفریح در سال گذشته مربوط به خانوار با دو نفر شاغل بوده است.