تحول خانواده در ایران در جهت بحرانی است؟ (۲)

ماهنامه ایران فردا - سعید مدنی: در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، خانواده از ارزش و مقام بالایی برخوردار است. در اصول مختلف از جمله اصل دهم، تصریح شده: از آنجا که خانواده واحد بنیادی جامعه اسلامی است، همه قوانین و مقررات و برنامه ریزی های مربوط باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده، پاسداری از قداست آن و استواری روابط خانوادگی بر پایه حقوق و اخلاق اسلامی باشد.

از خانوارهای کودک سرپرست تا کودکان بیوه

با وجود افزایش سن ازدواج، هنوز ازدواج در سنین کمتر از 18 سال نیز شیوع قابل توجهی دارد. در سال 1394، 37 هزار و 117 دختر کمتر از 15 سال ازدواج خود را به طور رسمی ثبت کرده اند. همچنین 196 هزار و 592 ازدواج دختر 15 تا 19 سال گزارش شده است. این ازدواج ها در سنین مدرسه انجام شده است. در سال 1393 به طور مشابه حدود 40 هزار و 400 ازدواج از دختران زیر 15 سال و حدود 314 هزار دختر بین 15 تا 19 سال به ثبت رسیده است. در ازدواج کودکان و نوجوانان، چالش های متعددی وجود دارد.

یکی از آنها فاصله سنی با همسران است. برای نمونه بر اساس اطلاعات موجود در سال 94 ازدواج دختری زیر 15 سال با مردی بالای هفتاد سال ثبت شده است و یا 7 مورد ازدواج دختران زیر 15 سال با مردان بالای 55 تا 64 سال به ثبت رسیده است. در سال 93 نیز 15 مرد بالای 60 سال با دخترکان 15 تا 19 سال ازدواج کرده اند.

در چنین شرایطی اظهارات رئیس ستاد اقامه نماز نمودی از سیاست های پس از انقلاب با هدف تحکیم نهاد خانواده است: «در شرایط کنونی جامعه ازدواج های دانشجویی را قبول نداریم بلکه ازدواج ها باید از دوران دبیرستان شکل گیرد، چرا که سومین نیاز انسان پس از نیاز به اکسیژن و آب، داشتن همسر و همدم است.»

ازدواج دانش آموزان آسیب زاست. ترک تحصیل اولین و جدی ترین نتیجه ازدواج در سنین مدرسه است. «ایمنی مادران» از جمله عوامل مخالفت دولت ها با ازدواج کودکان است. وقتی ازدواج در سنین پایین صورت می گیرد به تبع آن و با توجه به فشارهای فرهنگی بر این کودکان، بارداری زودرس نیز اتفاق می افتد. تجربه بارداری در سنینی که هنوز بدن توانایی لازم را به دست نیاورده احتمال آسیب دیدگی و حتی مرگ مادران را همراه خواهد داشت. به علاوه کامل نشدن بلوغ عقلی و عاطفی در سنین پایین بستر خشونت خانگی را ایجاد می کند.

از دیگر عوارض ازدواج در سنین پایین پدیده کودکان بیوه است. در سال ۱۳۹۰ تعداد ۵۴۴ کودک پسر ۱۰ تا ۱۴ ساله بیوه و ۶۹۹ دختربچه مطلقه در همین گروه سنی وجود داشته اند. علاوه بر این، در گروه سنی ۱۵ تا ۱۹ سال نیز ۸۸۶ پسربچه بیوه و ۱۴۵۲ دختربچه مطلقه سرشماری شده اند. جمعیت دختران بیوه و مطلقه در هر دو گروه سنی بیش از دو برابر پسران است.

الگوهای نامتعارف خانواده

مدت ها است که گزارش هایی درباره الگوهای نامتعارف از زندگی خانوادگی از جمله ازدواج سپید منتشر شده است. این پدیده که با عنوان زوج زیستی (Cohabitation) از آن نام برده می شود اغلب در بین کسانی که قبلا ازدواج ناموفق یا طلاق را تجربه کرده اند شایع تر است. اگرچه شواهدی در مورد وقوع این الگو در بین جوانان ایرانی نیز وجود دارد.

گسترش روابط جدید میان زنان و مردان ممکن است در اشکال و الگوهای مختلفی صورت گیرد که یکی از پیامدهای اصلی آن شکل گیری انواع جدید خانواده خواهد بود. ممکن است بخشی از این روابط به صورت روابطی زودگذر تحقق یابند اما تجربه کشورهای دیگر نشان داده که روابط زودگذر تنها یکی از الگوهای روابط جدید زن و مرد است و بسیاری از این روابط حالتی پایدار البته خارج از چارچوب ازدواج و خانواده متعارف دارند.

مطالعات صورت گرفته نشان دهنده شکل گیری چند نوع جدید خانواده مبتنی بر روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج است. نوع اول تحت عنوان خانواده های صمیمی یا پیوندهای توافقی است. در این نوع خانواده زن و مرد در یک خانواده با یکدیگر زندگی کرده اما نسبت به یکدیگر هیچ گونه تعهد قانونی در چارچوب ازدواج ندارند.

نوع دیگر پیوندهای مبتنی بر دیدارهای منظم است. زوج هایی که با یکدیگر رابطه جنسی منظم داشته اما همخانه نیستند. نوع مهم دیگری که امروزه در بسیاری از کشورها به رسمیت شناخته شده، خانواده های تک والدی است. این خانواده ها نتیجه بارداری های ناخواسته ناشی از روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج است. انواع دیگری هم چون خانواده های مختلط، خانواده های ترکیبی و ... از جمله خانواده های جدیدی است که در جوامع دیگر در حال گسترش است و فعلا در ایران خبر کمتری از آنها است.

در نتیجه تحولاتی از جمله افزایش سن ازدواج، افزایش طلاق، شکاف نسلی، و همچنین افزایش ورود دختران در عرصه های دانشگاهی و محیط کار و سپس تسهیل روابط دختر و پسر و فرآیندهای جامعه پذیری جهانی روابط جنسی پیش از ازدواج در ایران گسترش یافته است. روابطی که به تدریج افزایش یافته، متکثر و متنوع نیز شده اند؛ تنوعی از تغییرات که همخانگی نیز یکی از محصولات آن بوده است.

همخانگی، امروزه، هر چند در بسیاری از کشورها به الگویی رایج و ثابت در کنار الگوهای پیشین خانواده تبدیل شده است، اما در ایران، مثل مناطق دیگر جهان پذیرفته شده نیست. در این میان، پیدایش الگوهای همخانگی در کلانشهرها و بهره گیری سوژه ها از امکان گمنامی و پنهانکاری در شهرهای بزرگ، خود شاهدی بر نامتعارف بودن و مغایرت این الگوهای در حال رشد با فرهنگ عمومی جامعه است؛ الگوهایی که در صورت تداوم روند کنونی شاید سال ها بعد، الگوهای رایج و ثابتی در کنار خانواده های امروزی تصور شوند.

سیاست های توسعه اقتصادی و اجتماعی و تحولات دیگری چون گسترش حضور و نفوذ ماهواره و اینترنت و امکانات ارتباطی جدید در جامعه سبب شده اند که منابع جامعه پذیری، متکثر شوند و الگوهای رقیب الگوهای هنجاری و ارزش های سنتی شوند.

خشونت و قتل خانگی

شیوع خشونت شوهر نسبت به همسر شامل هر سه نوع خشونت جسمی، روانی و جنسی می شود، که در تنها مطالعه کشوری در مراکز 28 استان شیوع حداقل یک بار تجربه خشونت در طول عمر 66 درصد خانوارها گزارش شده است. با افزایش سن زنان بر شیوع خشونت نسبت به آنان افزوده می شود که بیانگر آن است که خشونت خانگی طولانی و تکرار شونده است. زنان خانه دار بیشتر از زنان شاغل در معرض خشونت قرار دارند.

پژوهش های موجود نشان می دهد وضعیت اقتصادی خانواده و اعتیاد از عوامل مهم و زمینه ساز خشونت خانگی هستند. از این گذشته برخی مواد قانونی نیز گاهی اعمال خشونت از سوی شوهران را مشروع دانسته و بخشی از قدرت اختیاری می دانند که قانون به وی داده است (مواد 1105 و 1120 قانون مدنی).

در ایران قتل زنان به ویژه قتل های خانوادگی سابقه دیرینه دارد. به طور متوسط نسبت قاتلین مرد به زن ۳ تا ۵ برابر بوده و میانگین سن زنان مقتول حدود ۳۰ سال گزارش شده است. مطالعات نشان می دهند در مقتولان زن، اختلافات خانوادگی و پس از آن هدف تجاوز جنسی قرار گرفتن زنان نقش مهم و اصلی در وقوع قتل داشته است. بررسی قتل های صورت گرفته نشان می دهد در قتل های حاصل از اختلافات خانوادگی، مقتولان اکثرا زن بوده اند.

با توجه به وجود اقوام و فرهنگ های مختلف در ایران، گاه از نظر فرهنگی و مطابق با سنن و آداب و رسوم محلی، اجازه خشونت نسبت به زنان و در نتیجه همسرکشی به شوهران، پدر، برادران و سایر نزدیکان داده می شود. از این رو موارد قابل توجهی از قتل های ناموسی نیز هر ساله گزارش می شود. طی سال های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۰ بیش از ۷۰۰۰ قتل در ایران به وقوع پیوسته که ۴۰۰ مورد آن قتل ناموسی بوده است.

در ایران، پدیده نسبتا جدید در قتل، افزایش سهم زنان در جمعیت افراد متهم به قتل است. پژوهش درباره زنان قاتل نشان داده عواملی همچون بی علاقگی به همسر، ازدواج های تحمیلی و زودرس و اختلاف سنی زیاد، ناآشنایی با مسائل قانونی، ناتوانی در امر طلاق، مقاومت خانواده ها در برابر خواست زنان برای طلاق، صرف زمان و هزینه زیاد در امر دادرسی، ناآشنایی با مراکز حمایتی دولتی و ترس از آبی آبرویی از عوامل مهم در پدیده شوهرکشی هستند. به طور کلی انگیزه های مهم قتل شوهر توسط زنان قاتل را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

- خلاصی از آزار و اذیت های همسر و احساس ناچاری و اجبار.
- اعمال خلاف همسر که زنان شاهد آن بوده اند و موجب ایجاد کینه و قتل شده.
- عدم موافقت همسران با طلاق زنان.

اینها و شواهد بسیار دیگر، نشانه دگرگونی و تغییراتی هستند که غیرقابل انکارند و ظاهرا در مورد اصل وجود آنها کمتر اختلاف نظر است. در عین حال در مورد جهت این تغییرات و ارزیابی آنها اختلاف نظرهای عمده و جدی وجود دارد. در مجموع سه برداشت در مواجهه با تغییرات خانواده در ایران را می توان برشمرد.

1. تغییرات نامطلوب بوده و باعث فروپاشی نهاد خانواده می شود. پس باید کاری کرد و سد شکسته شده را بازسازی کرد تا راهی برای ممانعت از تداوم سیل تغییرات جست.

۲. تغییرات الزامی و حتی مطلوب است. باید به استقبال تغییرات رفت و در برابر سیل خروشان سر خم کرد. این نگرانی از گذشته تا حال و در تمامی دوره ها وجود داشته و نسل های گذشته نیز تغییرات را با دیدی منفی نگریسته اند و پس از آن تسلیم ضرورت های زمانی نوسازی و بازسازی روابط شده اند.

3. نگرانی از اینکه خانواده دچار فروپاشی و مشکلات عدیده می شود و همه روابط در حال دگرگونی است و جامعه در آینده با مشکلات زیادی روبرو خواهد بود، به جا است اما در عین حال تغییرات نیز اجتناب ناپذیرند. لذا باید با سیاست های مناسب، ضمن حفظ نهاد خانواده راهی برای هضم تغییرات حاصل از شرایط در دنیای کنونی جست.

در عین حال با احتساب روند ایجاد و رشد پدیده های مورد اشاره کمترین تردیدی در این زمینه که واقعیت جاری با موازین و اصول مندرج در قانون اساسی مغایرت دارد باقی نمی ماند. نکته مهم در این زمینه که نگارنده در مقالات پیشین نیز به آن اشاره داشته آن است که با پیروزی انقلاب، بر اساس این تصور که مسئولیت تمامی پدیده های نامطلوب و غیرقابل دفاع جامعه ایران بر عهده نظام پیشین بوده، مدیران انقلابی بنا را بر آن گذاشتند که نظام اسلامی از این پس می تواند با حذف علت العلل عامل ناکامی های گذشته (رژیم پیشین) به کلی مسیر جامعه ایران را تغییر دهد و جامعه را به سوی آینده ای سرشار از ارزش های دینی و کاملا مغایر با نظام پیشین هدایت کند، چنین نشد.