رونق کارتن خوابی معتادان در دولت یارانه ها

به نظر من دولت برای موضوع آسیب‌های اجتماعی و اعتیاد باید چند برنامه داشته باشد. یک برنامه طولانی مدت؛ این برنامه طولانی مدت باید به نحوی در دولت آینده تنظیم شود که دولت‌های بعدی هم از آن استفاده کنند. این برنامه چند ساله به چند چیز مهم نیاز دارد: نظریه‌پردازی و پذیرفتن یکی از نظریه‌ها برای اینکه بتواند سیاست‌های کلان را منطبق با آن پیش ببرد. اشکالی که ما در این حوزه داریم این است که خواستیم برای تمام دیدگاه‌های مختلف در مورد حل مسائل اعتیاد در کشورمان برنامه داشته باشیم یعنی ملغمه‌ای از برنامه‌ها وجود دارد که غالب‌شان باهم در تضاد هستند؛ برای مثال ما از یک طرف سیاست دادن سوزن و سرنگ را به عنوان یک برنامه و کاهش آسیب می‌پذیریم و از طرف دیگر همان آدم را که برایش سوزن و سرنگ می‌دهیم در یک برنامه درمان اجباری می‌بریم، این نشان می‌دهد ما به‌صورت زیربنایی نظریه درستی را نپذیرفتیم و هنوز گیج هستیم که درباره اعتیاد باید چه برنامه‌ای داشته باشیم.از دولت بعدی انتظار می‌رود برنامه طولانی مدت طراحی کند. بعد از داشتن این نظریه و پذیرفتن آن می‌توان برنامه دقیق و منسجمی داشت. موضوع دوم، برنامه‌های کوتاه مدت و میان مدت است. نخستین ابزار برای اینکه برنامه کوتاه مدت و میان مدت داشته باشیم و بتوانیم سریع با تغییراتی که در حوزه تقاضای مواد مخدر رخ می‌دهد،مقابله کنیم ایجاد برنامه کاهش تقاضا است چون تقاضا مرتباً در حال تغییر است برنامه کاهش تقاضا هم باید مرتباً بتواند خودش را تغییر دهد به این دلیل ما نیازمند نظام داده‌پردازی و یک نظام دقیق رصد آماری هستیم که به‌صورت ماهانه وضعیت را در طول زمان و در نقاط جغرافیایی مختلف کشور رصد و ارزیابی کند. بعد از تحلیل این داده‌ها می‌توانیم برای برنامه‌ریزی خوراک بدهیم. هر برنامه‌ریزی برای کاهش تقاضا نیاز به اطلاعات دارد اینکه هر چهار یا دو سال یکبار برویم تعداد معتادان کشور را بشماریم آن هم با متدولوژی‌های مختلف نمی‌تواند تخمین دقیق و درستی بدهد و به درد برنامه‌ریزی نمی‌خورد. برای اینکه بدانیم چه تعداد معتاد داریم نیاز داریم بدانیم معتادان ما در حال تغییر هستند؛ چه تغییراتی در طول زمان رخ می‌دهد؟ روند مصرف به چه شکل تغییر می‌کند و ورود و بروز تغییرات در چرخه اعتیاد چه تغییراتی می‌کند؟ تبدیل شدن معتادان ما به معتادان دهک پایین و کارتن خواب شدن‌شان چگونه رخ می‌دهد؟ برای اینکه بتوانیم به این داده‌ها دست پیدا کنیم به یک نظام جامع داده و رصد نیاز داریم. ما تنوع برنامه‌های درمانی مختلفی در کشور داریم اگر بخواهیم تنوع برنامه‌های کاهش آسیب را در کشور بشماریم این برنامه‌ها از حداقل‌هایی برخوردار است اما چنانچه این حداقل‌ها بهینه‌سازی نشود و بهره‌وری بالا نداشته باشد زمانی که صرف حوزه اعتیاد می‌کنیم غالباً هرز می‌رود و هزینه اثربخشی مناسبی برای آنها نمی‌توان پیش بینی کرد. ما در توسعه برنامه کاهش آسیب هم ضعف کلی داریم یعنی اگر شما نظام برنامه‌ریزی را نگاه کنید متوجه می‌شوید توسعه غیر متوازن است؛ مثلاً در جایی مرکز سرپناه داریم ولی در مقابل مرکز خدمات گذری نداریم یا برعکس. یا جاهایی که به اصطلاح مناطق یا شهرهایی که پرخطرند تعداد مراکز به اندازه کافی در آنجا توسعه پیدا نکرده در مقابل در یک شهرستان کوچک که شکل سنتی دارد و معتاد خیابانی خیلی کم مشاهده می‌شود برنامه کاهش آسیب را توسعه دادیم. بنابراین باید نظام برنامه‌ریزی درست را برای این کار طراحی کنیم و بتوانیم بعد از ارزیابی، بهره‌وری خدمات را بالا ببریم نهایتاً اینکه به یک نگرش و نگاه سیستمی به موضوع نیاز داریم اگر به موضوع اعتیاد به‌عنوان یک سیستم دینامیک که در حال تغییر مداوم است نگاه نکنیم و نتوانیم سیستم دینامیک را طراحی و پیش‌بینی کنیم و در مقابل برنامه کاهش تقاضا با یک سیستم دینامیک که مرتب بتواند شرایط خودش را تغییر دهد به وجود نیاوریم محکوم به شکست خواهیم بود.ما دچار یک اشتباه بزرگ هم داریم می‌شویم اینکه فکر می‌کنیم برای حل مسأله اعتیاد باید از دولت بعدی مطالبات‌مان را بخواهیم ما باید انتظارات‌مان را از دولت به اندازه امکانات و توانایی‌اش مطالبه کنیم، همه چیز به دولت برنخواهد گشت. درست است که تغییر مسائل اقتصادی و تغییرات در سطوح مختلف را که باعث افزایش بهره‌وری خدمات می‌شود باید از دولت انتظار داشته باشیم اما مسأله اعتیاد یک مسأله بسیار پچییده است که به تمام مسائل اجتماعی و ارکان مختلف ارتباط پیدا می‌کند و بنابراین بخشی از کل ماجرا به دولت برمی گردد و باید از دولت انتظار داشت اما بخش دیگری به نهادهای دیگر مانند نهادهای قضایی، انتظامی و همین طور به مردم و محیط‌های اجتماعی برمی گردد. بنابراین مطالبه گران اجتماعی باید سطح انتظارات‌شان را از دولت مطابق بر توانمندی‌هایش داشته باشند.

مسأله بیمه معتادان، کلافی پیچیده شده که باید امیدوار باشیم طی دولت آینده این کلاف به‌صورت کامل باز شود. اما این کلاف از سال 89 پیچیده شده و شکل بیمه از شکل واقعی بیمه به شکل یارانه در آن دوران پایه‌ریزی شد. یعنی به جای اینکه بیمه را پایه‌ریزی کنند تبدیل به یارانه‌گیری کردند یعنی مجلس بودجه‌ای را در اختیار دولت قرار دهد و دولت آن را به وزارت رفاه بدهد و وزارت رفاه از طریق بیمه سلامت هزینه بخشی از آنها را بدهد. هیچ کدام از اینها در آن دوران درست و دقیق برنامه‌ریزی نشد تا براساس یک مدل دقیق این پول به دست کسی برسد که نیازمند و محتاج است. بنابراین هیچ کدام از معتادان پرخطر و افراد دهک‌های پایین نتوانستند از بیمه استفاده کنند. شواهد و مدارک این موضوع را نشان می‌دهد و آمارها هم این را اثبات می‌کند. وقتی راجع به معتاد حرف می‌زنیم معتاد هم مثل بقیه آحاد جامعه شرایط اجتماعی و اقتصادی متفاوتی دارد از طبقات مرفه گرفته تا گروه‌های فقیر و بی‌خانمان. موضوع این است بیمه باید برای دهک‌های پایین و افرادی که فاقد برنامه حمایتی بودند برنامه‌ای را اجرا کند. این گروه‌های هدف معمولاً مناسب برنامه‌های کاهش آسیب‌اند تا مناسب برنامه‌ها و درمان‌های پرهیز مدار و رفتن به سمت بهبودی پایدار. بنابراین گروه‌ها و دهک‌های پایین هیچ گاه نتوانستند از این خدمات استفاده کنند و برنامه مشخصی برای آنها وجود نداشت. در حالی که اگر تدوین برنامه بیمه درمان معتادان در سال‌های 89 تا 92 از طریق مجلس به وزارت رفاه واگذار می شد می‌توانست صرف برنامه کاهش آسیب برای دهک‌های پایین شود و به‌صورت مستقیم برای آنها برنامه‌ریزی شود که متأسفانه انجام نشد.