مناظره ۹۶؛ ابهام سازی بدون ابهام زدایی

حالا دیگر همه می‌دانند که فرزند کدام وزیر احتمالا در کار واردات لباس است، همه می‌دانند چند نهاد، مالیات پرداخت نمی‌کنند، همه می‌دانند که فلان کاندیدا، عینکش چقدر می‌ارزد اما از جامعه درصدی حرف می‌زند و... . اما آیا مناظره که یکی از شیوه‌های گفت‌وگو در علم ارتباطات است را می‌توان تا حد یک مثلا محله «برو بیا» تنزل داد که در آن، هر که هرچه خواست، بدون توجه به قوانین و بدون ترس از پاسخ و تعقیب حقوقی عنوان کند و باکی از خسران اخلاقی آن نداشته باشد؟ همچنین به نظر می‌رسد مخاطبان با دیدن این دو قسمت از مناظره‌ها، به جای آشنایی با برنامه‌ها و طرح‌های کاندیداها با روی دیگری از شخصیت آنها آشنا شده‌اند؛ شخصیتی که غیرمنتظره و غیرقابل باور است.

«شرق» حکایت گم‌شدگی مفهوم واقعی علمی مناظره در این دو نشست را با دكتر مهدي محسنيان‌راد، استاد دانشگاه و جامعه‌شناس و فریدون صدیقی، روزنامه‌نگار و مدرس ارتباطات، در میان گذاشتیم؛ چهره هايي كه در علم رسانه، سالهاست به نوشتن و آموزش تكنيك‌هاي مصاحبه مشغول‌اند و عجيب نيست ‌‌اگر به نقدِ آن چیزی می‌پردازند که این روزها به جای مناظره، از رسانه ملی پخش می‌شود:

وقتی شنیدم گفته شده جامعه ما ظرفیت مناظره‌های دونفره انتخاباتی را ندارد، متوجه نشدم که آقایان براساس کدام یافته علمی در حوزه دانش ارتباطات به چنین بیانی دست یافته‌اند که برای من این‌قدر عجیب و غیرعادی است. شک دارم اگر مجموع مقالات علمی منتشرشده در این حوزه را جست‌وجو کنیم، مقاله‌ای بیابیم که در آن جوامع را براساس ظرفیت شنیدن مناظره‌های دونفره و چندنفره دسته‌بندی کرده باشد.

در ابتدا باید از شما بپرسم که چرا می‌گویید مجری؟ ما برای اداره مناظره به یک مجری نیازمند نیستیم، بلکه یک مصاحبه‌کننده توانا می‌خواهیم. مصاحبه‌کننده‌ای که بدون پررنگ‌کردن نقش خود در صحنه مناظره، اداره گفت‌وشنودها را بر عهده بگیرد و فرمان این ماشین را طوری تنظیم کند که اگر به دلیلی، کمی از مسیر منحرف شد، با حرکتی کوچک آن را به مسیر اصلی خود برگرداند.

ملاحظه کنید نکته‌ای که از آن سر در نیاوردم، اهمیتی بود که آقایان با ورود به «حساب احتمالات» برای قرعه‌کشی قائل بودند. اینکه سه جام بلورین بگذاریم جلویمان و همه‌چیز را با قرعه‌کشی جلو ببریم، خودش عاملی از نتایج غیرعقلانی بود. اگر صداوسیما می‌خواست با این قرعه‌کشی‌های همه‌جانبه، بی‌طرفی خود را ثابت کند، از منطق ماهیت و کارکرد مناظره خارج شده بود.

ببینید، هر کنشی به یک بستر و هر بازی، به یک زمین مناسب نیاز دارد. نمی‌شود در اتاق پینگ‌پنگ، فوتبال بازی کرد، همان‌طور که نمی‌شود گفت‌وگوی جدی درخصوص یک موضوع مهم را در تاکسی انجام داد. نباید از خاطرمان برود که ورود به یک بحث مهم و جدی درباره یک موضوع به‌خصوص (مثلا ایجاد ایکس‌ میلیون شغل در کشور) نیازمند ساختاری است که معمولا از یک مقدمه آغاز می‌شود که خودش مستلزم صرف وقت است. سپس محتواهایی ارائه می‌شود که باید با یک نظم منطقی چیده شود که مخاطب تلویزیونی از آن محتوا به‌اصطلاح «مفهومی » صید کند منطبق با محتوا و در انتها به یک جمع‌بندی حساب‌شده شخصی دست یابد.

یک ارتباط مؤثر رسانه‌ای زمانی می‌تواند موفق باشد که براساس داده‌های درست و با انگیزه و تدبیر درست شکل بگیرد و براساس علم و تجربه کار خود را آغاز کند و جلو براند؛ آن هم در بستری روشن و با در نظرگرفتن امکانات و تمهیدات لازم. شاید به این شیوه است که می‌توان از مردم توقع داشت با مناظره‌های انتخاباتی ارتباط درست برقرار کنند و از سوی دیگر از کاندیداها انتظار داشت که در این بستر رسانه‌ای به بیان کارنامه و برنامه‌های خود بپردازند. شاید چهار سال دیگر.