نگاه تاریخی به نمایش زنان ایرانی روی صحنه
خستين جشنواره نمايشنامه‌نويسي ايران پنج‌شنبه شب گذشته در حالي به کار خود پايان داد که در بين برگزيدگان اين عرصه مهم نامي از زنان نمايشنامه‌نويس به چشم نمي‌خورد .
روزنامه مردم سالاری: نخستين جشنواره نمايشنامه‌نويسي ايران پنج‌شنبه شب گذشته در حالي به کار خود پايان داد که در بين برگزيدگان اين عرصه مهم نامي از زنان نمايشنامه‌نويس به چشم نمي‌خورد . اين عدم حضورفعال بانوان در تئاتر کنوني کشور سبب شد تا نگاهي کنيم به تاريخچه حضور زنان در تئاتر ايران.
قسمت نخست اين مقاله را با هم مي‌خوانيم؛
آشنايي ايرانيان با هنر تئاتر - و نه نمايش - به سده ۱۹ميلادي، بازمي‌گردد. زيرا شاخه‌هاي گوناگون نمايش در ايران و حضور زنان در آن، مربوط به زمان بسيار طولاني است.
طبق گزارش‌هاي تاريخي اولين زن نمايشگر ايراني که نام او به جا مانده از زمان ساسانيان است آزاده رومي نام داشته و خنياگر بهرام گور بوده است. او نقّالي موسيقايي انجام مي‌داده و به دليل سرزنش بهرام گور براي کشتن بي‌رحمانه جانوران، در شکار به دست او کشته شد. پس از او»گُرديه» را مي‌توان از ماهرترين زنان بازيگر زمان ساسانيان دانست، چون بعدها در برابر خسرو پرويز بازي زيبايي را با يک بچه گربه و آراستن او انجام مي‌دهد.
در اوائل اسلام نيز نضربن حارث از نقّالان ايراني در عربستان بوده که به‌گفته استاد باستاني پاريزي از سميّه خداينامهخوان(که مادر يا زن‌پدرش بوده) نقّالي و خداي‌نامه‌خواني را آموخته است. اما بي‌گمان بزرگ‌ترين و مهمترين زن نمايشگر، نقّال و خداينامهخوان پس از اسلام همسر فردوسي بوده است که خداي‌نامه‌ها را به زبان پهلوي ساساني براي فردوسي مي‌خواند.
در ايران پس از اسلام نيز خنياگران متعدّد و معروفي بوده‌اند. زنان سخنوري که بدون ساز و گاهي با آواز نقّالي مذهبي انجام مي‌داده‌اند، زنان خنياگري‌که با ساز و گاهي با آواز نقّالي عرفاني انجام مي‌داده‌اند. اما در اين مدت هرگز تئاتر به معني امروزي آن به ايران وارد نشد و هيچ زني به اين عرصه پا نگذاشت.
نخستين تماشاخانه ايران در جمادي‌الثاني۱۳۰۳ه.ق [۱۲۶۳ه.ش] افتتاح شد، اما هنر تئاتر در ايران،هنري کاملا مردانه بود،زيرا نه تنها زنان نمي‌توانستند در صحنه تئاتر ظاهر شوند و مردان ايفاگر نقش‌هاي آنان بودند، بلکه حتي اجازه حضور در تماشاخانه و مشاهده تئاتر را نيز نداشتند. با اين حال، در دوره اول مجلس شوراي ملي، تني چند از زنان روشنفکر علاقمندي خود را به هنر تئاتر به عنوان يک عمل اجتماعي هدفمند آشکار کردند.
مثلا «تاج ماه آفاق‌الدوله»، نمايشنامه»نادرشاه» نوشته نريمان نريمانف را از ترکي به فارسي ترجمه کرد و در سال ۱۲۸۵ه.ش/۱۹۰۷م، با عنوان»نامه نادري»در تهران به چاپ رساند. اما حضور زنان در عرصه تئاتر چه به عنوان بازيگر و چه حتي تماشاگر ممنوع باقي ماند تا سال ۱۲۹۵ هجري شمسي که سيدعلي نصر از وزارت معارف مجوز احداث کمدي ايران را گرفت و در گراند هتل نمايش کمدي را به صحنه برد.
در اين مکان به مدت ۱۰ سال بازيگران زن ارمني، ترک و يهودي بازي مي‌کردند و اين حرکت اگرچه که به خودي خود حرکت بزرگ و ثمر بخشي در تاريخچه حضور زنان در تئاتر است اما به هرحال تنها زنان غير‌مسلمان و غير‌ايراني در آن حضور داشتند و هرگز هيچ زن ايراني‌اي در اين نمايش‌ها پا به صحنه نگذاشت و تابوي حضور زنان ايراني درتئاتر تا مدت‌ها بعد شکسته نشد. اما در دوره انقلاب مشروطه و به ويژه پس از فتح تهران، آزادي‌خواهان به تاثير اجتماعي تئاتر پي بردند و از هنر تئاتر به عنوان بهترين وسيله تربيت توده و آشنا کردن آن‌ها به عيوب قديم و محاسن جديد استفاده کردند.
از جمله مباحثي که مورد توجه گروه‌هاي نمايشي قرار داشت، شرايط زن در خانواده و منزلت اجتماعي او بود. گروه‌هاي نمايشي تلاش مي‌کردند تا از طريق هنر تئاتر، تماشاگران که همگي مرد بودند را به تامل و تفکر در رفتارشان نسبت به زنان و دختران وادار کنند و در احقاق حقوق زنان آنان را ياري نمايند، تا آنجا که زن ايراني براي نخستين بار توانست در صحنه تئاتر حضور يابد و در نمايشنامه«طبيب اجباري» نوشته مولير به همراه بازيگران مرد در برابر ۲۵۰ نفر تماشاچي که همگي مرد بودند، بازي کند.اين نمايشنامه که درباره حقوق زنان بود، توسط گروه نمايشي ارمنيان و در مدرسه ارمنيان تهران اجرا شد.
در سال ۱۳۱۴«کانون بانوان»تشکيل شد.اين کانون در فعاليت‌هاي خود تعدادي نمايشنامه هم روي صحنه آورد که همه آنان در جهت پيشرفت و تمدن‌خواهي زنان بود. در نيمه دوم سال۱۳۰۲شمسي«مجمع فرهنگي و هنري پيک سعادت نسوان» به همت»ساري اماني» در رشت تاسيس شد و اولين نمايشنامه خود را در ۲۵اسفند ۱۳۰۲با نام«عروسي دختر فروشي» در پنج پرده در تماشاخانه«اولوش بيک»به اجرا گذاشت.
اين نمايش وضع نامطلوب زنان و دختران ايران را در خطه شمال مورد انتقاد قرار داده بود.اکثر نقش‌هاي اين نمايشنامه را زنان اجرا کرده بودند. متن نمايشنامه دقيقا گزارشي از زندگي زنان آن دوران است و مانند اکثر نمايشنامه‌هايي که توسط اين مجمع به مورد تماشا گذاشته مي‌شد، به محروميت و نقض حقوق زنان تاکيد زيادي شده بود.
اما مهم اين جاست که متن اين نمايشنامه‌هاي زنانه- که توسط زنان نوشته مي‌شد -تنها حق حضور در جمعيت‌هاي زنان را داشته و تنها براي زنان به شکلي خصوصي اجرا مي‌شد. چرا که به دليل شرايط اجتماعي و مذهبي آن دوران، مردان دخالت آشکاري در اين فعاليت‌ها نداشتند و اين زنان هنر‌دوست و روشنفکر را با بدترين القاب مورد توهين و تحقير و حتي ضرب و شتم قرار مي‌دادند.
اما زنان در برابر تمامي اين ناملايمات تسليم نشده و در اين راه، قدم‌هاي بزرگي بر‌داشتند. زنان هنرمند،خود نمايشنامه مي‌نوشتند تا در اين نمايشنامه‌ها به طرح مسائل زنان بپردازند و اين نمايش‌ها را براي زنان و دختران اجرا مي‌کردند. اما متاسفانه جامعه مرد سالار و متعصب آن زمان،محفلي براي حضور ماندگار در تاريخ را به آنان نداده و سبب شدند تا حافظه تاريخي ايران، نامي از اين نمايشنامه‌نويسان و کارگردانان صبور و پر قدرت ايران در ذهن‌ها باقي نگذارد.
قسمت نخست اين مقاله را با هم مي‌خوانيم؛
آشنايي ايرانيان با هنر تئاتر - و نه نمايش - به سده ۱۹ميلادي، بازمي‌گردد. زيرا شاخه‌هاي گوناگون نمايش در ايران و حضور زنان در آن، مربوط به زمان بسيار طولاني است.
طبق گزارش‌هاي تاريخي اولين زن نمايشگر ايراني که نام او به جا مانده از زمان ساسانيان است آزاده رومي نام داشته و خنياگر بهرام گور بوده است. او نقّالي موسيقايي انجام مي‌داده و به دليل سرزنش بهرام گور براي کشتن بي‌رحمانه جانوران، در شکار به دست او کشته شد. پس از او»گُرديه» را مي‌توان از ماهرترين زنان بازيگر زمان ساسانيان دانست، چون بعدها در برابر خسرو پرويز بازي زيبايي را با يک بچه گربه و آراستن او انجام مي‌دهد.
در اوائل اسلام نيز نضربن حارث از نقّالان ايراني در عربستان بوده که به‌گفته استاد باستاني پاريزي از سميّه خداينامهخوان(که مادر يا زن‌پدرش بوده) نقّالي و خداي‌نامه‌خواني را آموخته است. اما بي‌گمان بزرگ‌ترين و مهمترين زن نمايشگر، نقّال و خداينامهخوان پس از اسلام همسر فردوسي بوده است که خداي‌نامه‌ها را به زبان پهلوي ساساني براي فردوسي مي‌خواند.
در ايران پس از اسلام نيز خنياگران متعدّد و معروفي بوده‌اند. زنان سخنوري که بدون ساز و گاهي با آواز نقّالي مذهبي انجام مي‌داده‌اند، زنان خنياگري‌که با ساز و گاهي با آواز نقّالي عرفاني انجام مي‌داده‌اند. اما در اين مدت هرگز تئاتر به معني امروزي آن به ايران وارد نشد و هيچ زني به اين عرصه پا نگذاشت.
نخستين تماشاخانه ايران در جمادي‌الثاني۱۳۰۳ه.ق [۱۲۶۳ه.ش] افتتاح شد، اما هنر تئاتر در ايران،هنري کاملا مردانه بود،زيرا نه تنها زنان نمي‌توانستند در صحنه تئاتر ظاهر شوند و مردان ايفاگر نقش‌هاي آنان بودند، بلکه حتي اجازه حضور در تماشاخانه و مشاهده تئاتر را نيز نداشتند. با اين حال، در دوره اول مجلس شوراي ملي، تني چند از زنان روشنفکر علاقمندي خود را به هنر تئاتر به عنوان يک عمل اجتماعي هدفمند آشکار کردند.
مثلا «تاج ماه آفاق‌الدوله»، نمايشنامه»نادرشاه» نوشته نريمان نريمانف را از ترکي به فارسي ترجمه کرد و در سال ۱۲۸۵ه.ش/۱۹۰۷م، با عنوان»نامه نادري»در تهران به چاپ رساند. اما حضور زنان در عرصه تئاتر چه به عنوان بازيگر و چه حتي تماشاگر ممنوع باقي ماند تا سال ۱۲۹۵ هجري شمسي که سيدعلي نصر از وزارت معارف مجوز احداث کمدي ايران را گرفت و در گراند هتل نمايش کمدي را به صحنه برد.
در اين مکان به مدت ۱۰ سال بازيگران زن ارمني، ترک و يهودي بازي مي‌کردند و اين حرکت اگرچه که به خودي خود حرکت بزرگ و ثمر بخشي در تاريخچه حضور زنان در تئاتر است اما به هرحال تنها زنان غير‌مسلمان و غير‌ايراني در آن حضور داشتند و هرگز هيچ زن ايراني‌اي در اين نمايش‌ها پا به صحنه نگذاشت و تابوي حضور زنان ايراني درتئاتر تا مدت‌ها بعد شکسته نشد. اما در دوره انقلاب مشروطه و به ويژه پس از فتح تهران، آزادي‌خواهان به تاثير اجتماعي تئاتر پي بردند و از هنر تئاتر به عنوان بهترين وسيله تربيت توده و آشنا کردن آن‌ها به عيوب قديم و محاسن جديد استفاده کردند.
از جمله مباحثي که مورد توجه گروه‌هاي نمايشي قرار داشت، شرايط زن در خانواده و منزلت اجتماعي او بود. گروه‌هاي نمايشي تلاش مي‌کردند تا از طريق هنر تئاتر، تماشاگران که همگي مرد بودند را به تامل و تفکر در رفتارشان نسبت به زنان و دختران وادار کنند و در احقاق حقوق زنان آنان را ياري نمايند، تا آنجا که زن ايراني براي نخستين بار توانست در صحنه تئاتر حضور يابد و در نمايشنامه«طبيب اجباري» نوشته مولير به همراه بازيگران مرد در برابر ۲۵۰ نفر تماشاچي که همگي مرد بودند، بازي کند.اين نمايشنامه که درباره حقوق زنان بود، توسط گروه نمايشي ارمنيان و در مدرسه ارمنيان تهران اجرا شد.
در سال ۱۳۱۴«کانون بانوان»تشکيل شد.اين کانون در فعاليت‌هاي خود تعدادي نمايشنامه هم روي صحنه آورد که همه آنان در جهت پيشرفت و تمدن‌خواهي زنان بود. در نيمه دوم سال۱۳۰۲شمسي«مجمع فرهنگي و هنري پيک سعادت نسوان» به همت»ساري اماني» در رشت تاسيس شد و اولين نمايشنامه خود را در ۲۵اسفند ۱۳۰۲با نام«عروسي دختر فروشي» در پنج پرده در تماشاخانه«اولوش بيک»به اجرا گذاشت.
اين نمايش وضع نامطلوب زنان و دختران ايران را در خطه شمال مورد انتقاد قرار داده بود.اکثر نقش‌هاي اين نمايشنامه را زنان اجرا کرده بودند. متن نمايشنامه دقيقا گزارشي از زندگي زنان آن دوران است و مانند اکثر نمايشنامه‌هايي که توسط اين مجمع به مورد تماشا گذاشته مي‌شد، به محروميت و نقض حقوق زنان تاکيد زيادي شده بود.
اما مهم اين جاست که متن اين نمايشنامه‌هاي زنانه- که توسط زنان نوشته مي‌شد -تنها حق حضور در جمعيت‌هاي زنان را داشته و تنها براي زنان به شکلي خصوصي اجرا مي‌شد. چرا که به دليل شرايط اجتماعي و مذهبي آن دوران، مردان دخالت آشکاري در اين فعاليت‌ها نداشتند و اين زنان هنر‌دوست و روشنفکر را با بدترين القاب مورد توهين و تحقير و حتي ضرب و شتم قرار مي‌دادند.
اما زنان در برابر تمامي اين ناملايمات تسليم نشده و در اين راه، قدم‌هاي بزرگي بر‌داشتند. زنان هنرمند،خود نمايشنامه مي‌نوشتند تا در اين نمايشنامه‌ها به طرح مسائل زنان بپردازند و اين نمايش‌ها را براي زنان و دختران اجرا مي‌کردند. اما متاسفانه جامعه مرد سالار و متعصب آن زمان،محفلي براي حضور ماندگار در تاريخ را به آنان نداده و سبب شدند تا حافظه تاريخي ايران، نامي از اين نمايشنامه‌نويسان و کارگردانان صبور و پر قدرت ايران در ذهن‌ها باقي نگذارد.
ارسال نظر