شمشیر‌ ریاض روی گردن دوحه قرار دارد

اردشیر زارعی‌ قنواتی در روزنامه شرق نوشت: تشدید بحران در روابط قطر با عربستان سعودی و متحدان آن هرچند دارای یک ریشه تاریخی است، اما سناریوی جدید تا حدود زیادی تابع معادلات و تحولات جدید در منطقه است.

از آنجا که هیچ بحران دیپلماتیکي در جهان معاصر و حتی بحران‌های منطقه خاورمیانه در یک بازه زمانی کوتاه چندروزه هرگز شاهد این فرایند تشدیدیابنده و خارج از عرف معمول برای برهم‌خوردن روابط دوجانبه و هماهنگ علیه یک کشور که به صورت ساعتی تصمیمات بزرگ و تنازع‌آمیز گرفته شود تاکنون نبوده است، می‌توان این تنش اخیر را تابع وضعیتی بین اختلافات دیپلماتیک و زمینه‌سازی یک کودتا یا جنگ واقعی مورد ارزیابی قرار داد.

قطع رابطه دیپلماتیک بین عربستان، بحرین، امارات متحده و مصر با دولت قطر که بلافاصله چند ساعت بعد مالدیو، یمن و دولت دست‌نشانده مورد حمایت عربستان در لیبی هم به آن پیوستند، گویای یک جنگ سرد در منطقه عربی خلیج‌فارس و پیاده‌سازی یک سناریوی کاملا هماهنگ‌شده بود. دخالت عربستان و قطر در امور کشورهای دیگر ازجمله در بحران‌های شاخ‌آفریقا و خاورمیانه از سال ٢٠١١ موضوع تازه و جدیدی نبود که بتواند با افشای آن یکباره موجب تصمیمات سخت و تقابل‌آمیز شود.

در بسیاری از این پرونده‌ها هر دو قدرت عربی در ریاض و دوحه با حمایت از نیروهای تندرو و اسلام‌گرایان جهادی علیه حاکمیت‌های ملی سکولار ازجمله در مصر، لیبی، سوریه، یمن و عراق در کنار هم قرار داشته و هر کدام با حمایت از بخشی از نیروهای تروریست در صدد برهم‌زدن ثبات منطقه بوده‌اند. در هر دو کشور در سال‌های اخیر موضوع کسب هژمونی از طریق ثروت‌های نفتی و گازی، جایگاه ليدرهاي بی‌فکر قبیله‌گرا را به سطح بازیگران بزرگ منطقه به بهای برهم‌زدن ثبات کشورهای همسایه با استفاده از تروریسم بنیادگرای اسلامی ارتقا داد.

این سناریوی جدید دقیقا از همان فردای سفر «دونالد ترامپ» به عربستان و بستن قراردادهای صدها‌ میلیارددلاری با شیوخ سعودی کلید خورد و چراغ سبز واشنگتن به ریاض ظاهرا همان فرصت مطلوب برای ریاض بود تا با رقبای منطقه خود تسویه‌حساب کند. وقایع روزهای اخیر به‌خوبی نشان می‌دهد اجماع مورد نظر عربستان برای تشکیل یک ائتلاف عربی علیه تهران تا حدود زیادی شکست خورده و هم‌اکنون زمان گسست در همین خانواده عربی فرارسیده است. عدم همراهی کویت و عمان در همسویی با عربستان با تمام فشارهای و‌اردشده و همچنین شیوه برخورد ایران و تماس «ولادیمیر پوتین» با ترکیه برای امکان وساطت در این ماجرا، تا حدودی اشتباه محاسبه ریاض را نشان می‌دهد.

در اینجا باید به نقش تعیین‌کننده آمریکا درباره بحران به‌وجودآمده در بین کشورهای عربی توجه کرد چراکه بزرگ‌ترین پایگاه نظامی و دریایی آمریکا در خلیج‌فارس هم‌اکنون در قطر مستقر است و طبق قاعده «بین‌دولی»، این کشور وظیفه دارد از کشور میزبان در قبال خطرات احتمالی و تجاوزات خارجی حمایت کند. در چنین شرایطی رهبران قطر با نزدیکی بیشتر به تهران و تجدیدنظر در سیاست‌های منطقه خود درباره بحران سوریه و یمن این امکان را دارند که حمایت مسکو - تهران را جلب کرده و یک کمربند حفاظتی را کسب کنند.

بدون تردید محور تهران - مسکو با شناختی که از ساختار منطقه عربی خلیج‌فارس دارند و همچنین درک نقشی که دوحه در بی‌ثبات‌سازی سوریه به‌عنوان متحد استراتژیک آنان بازی می‌کند، وارد منازعات و معادلات خاکستری به صورت بخشی از جریان بازی نمی‌شوند. اینجا دقیقا همان نقطه است که رهبران دوحه باید تصمیم بزرگ خود را گرفته و قاعده بازی در یک جبهه را رعایت کنند چراکه در غیراین‌صورت به دلیل عدم امکان نشستن روی دو صندلی بازنده اصلی این سناریو سعودی‌ها می‌شوند.

از طرف دیگر هنوز خروجی تماس‌های پوتین با «رجب طیب اردوغان» نیز مشخص نشده است چراکه از یک طرف مسکو در سال‌های اخیر همیشه به نقش مخرب قطر در تحولات منطقه ظنین بوده است و از طرف دیگر بعد از سفر ترامپ به ریاض در مسکو به‌شدت نسبت به معادلات جدید در خاورمیانه احساس خطر می‌شود. همچنین ایران در شرایط کنونی با حمایت‌های تلویحی خود از ضرورت ثبات و کاهش تنش‌های منطقه تا حدود زیادی موجب کاهش فشار روی قطر شده است. تهران بنا بر موقعیت ژئوپلیتیک خود در صورت اتخاذ تصمیم قاعدتا می‌تواند انزوا و تحریم‌های اعمال‌شده علیه این کشور کوچک ولی ثروتمند را خنثی کند اما آنان بدون تردید استراتژی کلان منطقه خود را تابع معادلات ژلاتینی و سیال حول اختلافات عربی تنظیم نمی‌کنند.

اگر در روزهای آینده در سطوح منطقه و بین‌المللی اراده برای میانجیگری و کاهش تنش در بحران بین قطر و ائتلاف به رهبری عربستان انجام نگیرد، با توجه به سیاست‌های ماجراجویانه جانشین ولیعهد سعودی، اوضاع از کنترل خارج و امکان بروز هر احتمالی در جهت تشدید بحران وجود دارد. هم‌اکنون تمام چشم‌ها به واشنگتن دوخته شده است چراکه هیچ حرکتی در این مقطع به بعد در جریان این بحران عربی امکان بروز و ظهور نخواهد داشت به غیر از اینکه تأیید و چراغ‌سبز نهایی را از کاخ سفید کسب کرده باشد.