ارمغان تلخ خشونت های اجتماعی در ایران

حادثه ایستگاه متروی شهرری که در آن فردی با استفاده از سلاح سرد به ایجاد درگیری اقدام کرده بود،‌ سبب مجروح شدن یک روحانی و ۲ شهروند دیگر شد. این حادثه پس از درگیری میان فرد مهاجم با شهروندی در ایستگاه متروی این منطقه رخ داد که با مجروح شدن این شهروند با ضربه های چاقو، پلیس به منظور دستگیری و کنترل این فرد خاطی به صحنه جرم وارد و با مقاومت ضارب به طرف او تیراندازی شد که این امر به کشته شدن فرد مهاجم در راه انتقال به بیمارستان انجامید.

خشونت، یک بیماری و عارضه اجتماعی محسوب می شود که در شکل های مختلف فیزیکی و رفتاری در میان افراد خودنمایی می کند و اگر این پدیده امکان رشد یابد، آثار مخرب روحی و روانی بسیاری را به وجود می آورد و با به چالش کشیدن سلامت روانی جامعه، بستر از میان رفتن امنیت اجتماعی را مهیا می سازد.

جعفر بای، حادثه ایستگاه مترو شهرری را نمونه عینی خشونت های اجتماعی دانست و گفت: در واکاوی و بررسی علت کاهش آستانه تحمل در جامعه می توان به مسایل فیزیولوژیک و مشکل های جسمانی انسان ها اشاره کرد. چالش هایی از جمله آلودگی های صوتی، هوا و آلاینده های بصری اکنون در زندگی شهری به عنوان یک تجربه تلخ، آثار مخرب جسمانی مانند خستگی مفرط، فشار روحی و روانی بر فرد می گذارند و آستانه تحمل شهروندان را به حداقل ممکن کاهش می دهند. مشاهده صحنه های دلخراش و خشونت آور نیز از دیگر عوامل، ترویج خشونت های کلامی و رفتاری در اجتماع است.

این پژوهشگر اجتماعی در ارتباط با ارتقای بهداشت روانی در جامعه، اظهار داشت: در حقیقت جامعه ایران از نوعی لجام گسیختگی همه جانبه اعتقادی در حوزه باورهای اخلاقی رنج می برد و این مهم سبب شده است تا اعتقاد به احکام و باورهای اخلاقی و توجه به اصول، تنزل و کاهش یابد که ریشه این موضوع را می توان در شکاف طبقاتی و باورهایی دانست که بر اثر مشکل های اقتصادی پدید آمده اند. در زمان حاضر جامعه ایران دوران گذار را سپری می کند و از جامعه سنتی به جامعه مدرن در حال گذار است و برخی از این ناهنجاری ها از این شرایط نشات می گیرد.

این مدرس دانشگاه، شکاف میان عمل و رفتار را از زمینه های بروز ناهنجاری های اجتماعی برشمرد و خاطرنشان کرد: این موضوع سبب خواهد شد تا با ایجاد تزلزل در باورها، مرجعیت اجتماعی جامعه دستخوش نوعی فروپاشی شود و بدین ترتیب شاهد دریافت ها و آموزه های فکری و فرهنگی از فراسوی مرزها خواهیم بود که به مشکل های بهداشت روانی جامعه لطمه وارد می سازد. پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: «اسلام را با عمل و نه با بیان تبلیغ کنید.» بنابراین آموزه های دینی را می بایست با روش های هنرمندانه به عنوان سرفصل های درسی و به شکل عملی پیاده سازی کرد.

وی اعمال مراقبت های ویژه از ارزش های اخلاقی را از جمله الزام های کاهش خشونت اجتماعی دانست و یادآور شد: جهش های اقتصادی و ایجاد شکاف طبقاتی شرایطی را فراهم می آورد که پذیرش آموزه های دینی و احکام اخلاقی در این اوضاع تضعیف می شود و این ضعف ها در این گونه از رخدادها خود را نشان می دهد. در نظام آموزشی بسیاری از ارزش های مورد انتظار در فرهنگ عمومی نهادینه سازی نشده و احکام اخلاقی به عنوان ارزش های غالب اجتماعی بدل نشده اند، این سبب پرورش انسان هایی می شود که به لحاظ باورهای اعتقادی و پذیرش احکام اخلاقی سست، ضعیف و ناتوانند.

جعفر بای، خانواده را نخستین بنیان تربیت انسان خواند و گفت: خانواده ها پیش از فرزندآوری، هیچ گاه در ارتباط با چگونگی مدل تربیتی خود نمی اندیشند و تصمیم نمی گیرند. حضور عناصر مزاحم تربیتی فراوان در این نهاد اجتماعی مهم سبب شده است تا عنان تربیت از دست والدین گرفته شود. اگر پیش تر فرزندان را محصول تربیت والدین می دانستند اما امروزه نمی توان چنین ادعایی داشت زیرا عناصر مزاحم تربیتی و فرهنگی باعث می شوند تا پدر و مادر، تنها والد(متولد کننده) و نه تربیت کننده فرزندان باشند و این موضوع بسترساز بسیاری از ناهنجاری های اخلاقی در جامعه است. بخشی از این خشونت های رفتاری و کلامی چالشی جهانی به شمار می روند اما در ایران به جهت وجود برخی از کاستی ها و مشکل های اقتصادی و فرهنگی این ناهنجاری ها تشدید شده اند.

این محقق آسیب شناس با اشاره به شفافیت های موجود در عصر اطلاعات و این که در جهان شیشه ای نمی توان مساله ای را پنهان کرد، رسالت الگوهای اجتماعی را خطیر قلمداد کرد و اظهار داشت: در چنین جامعه ای افراد با مشاهده لغزش هایی از طرف الگوهای اجتماعی، آن را برجسته می کنند و الگوی رفتاری خود قرار می دهند که این امر یک نوع روان پریشی در افکار و اندیشه ها را سبب می شود و بدین ترتیب آستانه تحمل، صلح، سازش و رضایت به شدت کاهش می یابد و صبوری از میان می رود. در اسلام یک سنت حسنه با عنوان عقد اخوت وجود دارد و بر این پایه تمام شهروندان جامعه اسلامی با هم برادرند و تا زمانی که عقد اخوت میان آنها اجرا می شود، رعایت این حقوق، پیوندهای اجتماعی را افزایش می دهد و اینگونه اتحاد، انسجام و همبستگی در جامعه ارتقا می یابد. در واقع با تقویت این ارزش ها، انسان ها منسجم تر با هم رفتار می کنند و با گذشت و فداکاری در ایثار از هم سبقت می گیرند.

این مدرس دانشگاه با انتقاد از این که در نظام آموزشی، تعلیم و آموزش بر تربیت و پرورش ارجحیت دارد، بیان کرد: انتقال علوم و دانش تجربی بر تربیت و پرورش اولویت و غلبه یافته است و مدرسه ها، انتقال بسیاری از آموزه های اخلاقی را وظیفه خود نمی دانند. در صورتی که معلم نباید تنها به انتقال اندیشه بپردازد بلکه بایستی معمار و سازنده آن نیز باشد.

وی مولفه هایی چون افزایش طلاق، روان پریشی ها، خشونت و آستانه تحمل پایین را از نمونه های بارز بیماری های اجتماعی دانست و یادآور شد: اگر کانون هایی که به لحاظ روحی و روانی بر پیکر جامعه ضربه وارد می کنند، کم شوند، بشر به صورت ذانی دنبال کننده نشاط است و انسان ها علاقه دارند تا شاد زندگی کنند. بنابراین می بایست برنامه هایی برای نشاط جامعه به ویژه مدیریت اوقات فراغت وجود داشته باشد و با ایجاد عدالت ابزارهای فراغتی، امکانات به صورت متوازن و مساوی توزیع شوند. بسیاری از این بحران ها و اتفاق های ناگوار همچون روان پریشی ها، نزاع ها، درگیری و ناهنجاری ها در اوقات فراغت رخ می دهد و به همین دلیل بایستی هنر گذراندن فراغت سالم نه با سیاست های انقباضی بلکه با فرهنگ سازی مناسب به جامعه منتقل شود.

جعفر بای رفتار پلیس را در حادثه مترو شهرری غیرحرفه ای ارزیابی کرد و گفت: پلیس می بایست به عنوان متولی امنیت و نهادی برای تنظیم رفتار و احساس آرامش شهروندان به صورت تخصصی و حرفه ای رفتار کند و با مفهوم رسالت و وظیفه اش آشنا باشد. به همین دلیل می توانند با برگزاری دوره هایی چون «الگوی رفتار استاندارد مناسب» چگونگی برخورد درست با شهروندان را آموزش ببینند. این حادثه می تواند هشداری برای اتفاق های آتی باشد تا با افزایش آستانه تحمل پلیس از تکرار این حوادث جلوگیری شود.