رقابت پایان ناپذیر کاغذی‌ها و مجازی‌ها در «روز خبرنگار»

روزنامه ایران - داوود محمدی: «آیا شبکه‌های اجتماعی خبرپایه، روزنامه‌ها را خواهد بلعید؟» این سؤالی است که ذهن کارشناسان رسانه را درگیر کرده است. برای پاسخ به این سؤال در جغرافیای ایران زمین ابتدا باید چند نکته کلیدی را یادآور شد.

فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی خبرپایه به‌عنوان «ابزار رسانه‌ای» در همین مدت کوتاه ظهور خود از ویژگی‌های ممتازی برخوردار بوده‌اند که عبارتند از: سرعت در اطلاع رسانی، نداشتن مشکل توزیع و درنوردیدن آنی مرزها، رهایی از محدودیت حجم و جا برای انتشار مطالب، امکان استفاده گسترده از عکس و فیلم، قیمت تقریباً رایگان برای کاربران و... این مزیت‌ها موجب شده تا روزنامه‌ها قافیه رقابت را به این حریف نوپا اما قدرتمند واگذار کنند و چشم‌انداز آتی رقابت هم برای رقبای کاغذی چندان مساعد به نظر نمی‌رسد.اما از زاویه ارزیابی شبکه‌های اجتماعی با معیار «محتوا»، اوضاع متفاوت است. شبکه‌های اجتماعی، بستر انتشار مطالبی آمیخته به سره و ناسره، راست و دروغ و شایعه و واقعیت هستند.

بخشی از این درهم آمیختگی ناشی از «تب جذب کاربر به هرقیمتی» است که بخشی از گردانندگان رسانه‌های مجازی را عامدانه به سمت انتشار مطالب جعلی سوق می‌دهد. بخش دیگری از این آفت، ناعامدانه و به دلیل عدم مهارت برخی از این گردانندگان در «دروازه بانی خبر» است که موجب شده آنان برای عقب نماندن از رقبا، با مشاهده هرخبری، بلافاصله و بدون راستی آزمایی آن، اقدام به بازنشر مطالبی می‌کنند که درونمایه شایعه یا کذب دارند.

هویت اغلب ناشناس گردانندگان شبکه‌های اجتماعی و آسودگی اغلب آنان از دغدغه پاسخگویی به افکار عمومی و نهادهای ناظر نیز به نوبه خود، به گسترش چنین فضایی دامن زده است. این درحالی است که اغلب گردانندگان روزنامه‌های معتبر به دلایلی نظیر داشتن تجربه در دروازه بانی خبر و احساس ضرورت پاسخگویی به مخاطبان و قانون در قبال محتوای منتشره ، مطالب را با احتیاط بالاتری روانه صفحات خود کنند.

براین اساس، هنوز ضریب اعتماد مخاطبان به مطالب روزنامه‌ها بیشتر از شبکه‌های اجتماعی است. تفاوت دیگر، در بحث «تولید محتوا» است. اغلب شبکه‌های اجتماعی در تولید مطلب، خروجی چندانی ندارند و در بهترین حالت، «بازنشر» دهنده مطالب تولیدی روزنامه‌ها و خبرگزاری‌ها و سایت‌های خبری هستند و اگر از دسترسی به این منابع محروم شوند مطلب چندانی برای عرضه ندارند.

اما روزنامه‌های معتبر، در زمینه تولید محتوا و عرضه مطالب اختصاصی (بخصوص انتشار گفت وگوها، تحلیل‌ها و گزارش‌های حرفه‌ای) وضعیت مطلوبی دارند و می‌توانند با اتکا به خروجی تحریریه خود به نیازهای مخاطبان در این حوزه‌ها پاسخ درخوری دهند. با لحاظ نکات فوق، در مجموع، می‌توان از مزیت‌ها و کاستی‌های متقابل شبکه‌های اجتماعی و روزنامه یاد کرد.

در این میان، اگر شبکه‌های اجتماعی بتوانند به مشکلاتی مانند دروازه بانی حرفه‌ای خبر، رجوع به منابع معتبر و ذکر منبع و مهم‌تر از همه ضعف تولید محتوا فایق آیند، قادر خواهند بود تا کفه رقابت را بیش از پیش به نفع خود سنگین کنند اما متأسفانه، هنوز تمایل و توان رفع این چالش‌ها، چندان چشمگیر نیست و درنتیجه اکنون مخاطب با انبوهی از شبکه‌های اجتماعی مواجه است که تفاوت کیفی چندانی با یکدیگر ندارند و البته دور از انتظار نیست که در فضای داغ رقابتی فعلی، بتدریج شبکه‌های اجتماعی دوراندیش‌تر به سمت ترمیم نقاط ضعف خویش حرکت کنند تا هدف ربودن گوی سبقت از رقبا محقق شود. در نقطه مقابل، روزنامه‌ها هم باید ضمن تقویت روزافزون کیفیت، ارتقای اعتماد مخاطب و افزایش مطالب تولیدی خود، عزم تجهیز به ابزارهای مجازی را داشته باشند.

راه‌اندازی سایت‌ آنلاین، توِییتر، اینستاگرام ، تلگرام و دیگر شبکه‌های اجتماعی پرطرفدار، از نکات مهمی است که باید در دستور کار روزنامه‌ها قرار گیرد اما این ابزارهای مجازی روزنامه‌ها، نه فقط از آسیب‌های موجود در شبکه‌های مجازی باید پرهیز کنند و از تکرارآنها بپرهیزند بلکه باید از طریق به‌کارگیری افراد خبره و مسلط به دروازه بانی خبر و تولید محتوا و زبردست در استفاده از تکنیک‌های مؤثر و رایج در فضای مجازی، توانمندی‌های روزنامه نگاری را به فضای مجازی کشانده و تثبیت کنند. اگر چنین شود، روزنامه‌ها این مجال را خواهند یافت تا در فاصله انتشار دو شماره کاغذی خود، ارتباط با مخاطبان را حفظ و تقویت نمایند و همزمان روزنامه و زیرمجموعه‌های آن در فضای مجازی از مطالب تولید شده یکدیگر استفاده کنند.

و حتی رقابت مثبتی میان دو تحریریه کاغذی و مجازی شکل گیرد که برنده نهایی آن، مخاطب و مجموعه هر دو تحریریه خواهد بود.

خلاصه آنکه، فضای مجازی درقیاس با روزنامه‌ها، وضعیت مناسب تری در جذب پرشمار مخاطب دارد اما روزنامه‌ها، پیشتاز جلب اعتماد مخاطبان هستند. فرجام این رقابت بعید است به حذف هر یک از دو رقیب منتهی شود اما توازن قدرت نهایی میان آنها به تلاش هریک برای تقویت مزیت و ترمیم کاستی‌های‌شان بستگی خواهد داشت.