مهم‌ترين منشأ ريزگرد‌هاي سيستان و بلوچستان

نجمه جمشیدی در روزنامه قانون نوشت: دو سال پيش بود كه سازمان بهداشت جهانی گزارش سالانه خود را منتشر كرد و در آن شهر زابل آلوده‌ترین شهر جهان لقب گرفت. اين اتفاق موجب جلب توجه افكارعمومي و دولت به سيستان و بلوچستان شد كه همانند هميشه اين توجه براي مدت زمان اندكي بود و خبري از برنامه‌اي مدون و كارشناسي براي حل اين معضل نشد.

گزارش سالانه سازمان بهداشت جهانی حاکی از آن بود كه زابل در سیستان و بلوچستان با میانگین آلایندگی ۲۷۱ میکروگرم بر مترمکعب در سال آلوده‌ترین شهر جهان است. سازمان جهانی بهداشت(WHO) در گزارشی با هشدار نسبت به افزایش هشت‌درصدی آلودگی هوا در فاصله سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۱۳ و مرگ سالانه هفت میلیون نفر بر اثر این آلودگی، اعلام کرد زابل در ایران، آلوده‌ترین شهر جهان است که در آن مردم ماه‌ها از وجود طوفان‌های غباری در تابستان رنج می‌برند.

خشكسالي و سيلاب‌هاي زابل

اما داستان آلودگي زابل با خشكسالي‌هاي اين شهر پيوند خورده است. البته خبرهاي مربوط به سيلاب‌هاي سيستان و بلوچستان موجب تعجب و شگفتي شده است. خشكسالي و سيلاب دو روي سكه زابل هستند كه مشكلات بيشماري را براي اين شهر به‌وجود آورده است.

سيستان و بلوچستان مشكلات طبيعي دارد كه در اثر نبود مديريت كارآمد تبديل به بحران شده است. عمده مشكل اين منطقه نبود راهبرد مديريت منابع آبي منطقه است. هامون بزرگ‌ترين درياچه آب شيرين خاورميانه از رودخانه هيرمند در افغانستاني سرچشمه مي‌گيرد كه فاقد مديريت در منابع آبي و دركل محيط‌زيست است.

براساس معاهدات بين‌المللي بايد سازوكار مشخص و تعريف شده‌‌اي در مديريت منابع آبي داشته باشند اما اتفاقي كه مي‌افتد نبود مديريت در اين سوي و آن سوي مرز است. طرف افغانستاني زماني كه آب پشت سد زياد مي‌شود دريچه را باز مي‌كند و شاهد سيلاب در سيستان هستيم و زماني كه بارش كم است دريچه سد را مي‌بندند و ارمغان آن چيزي جز خشكي هامون و گرد و خاك نيست.

هامون خشكيده است

شايد مهم‌ترين منشأ ريزگردهاي چند سال اخير سيستان، تالاب هامون باشد. هاموني كه اين روزها تنها نامي از آن به‌يادگار مانده است. تالاب هامون و دشت سيستان به‌عنوان زيست‌كره در يونسكو ثبت شد. با ثبت اين منطقه به‌عنوان زيست‌كره، يك وجاهت بين‌المللي پيدا كرده و موجب پايبندي افغانستان به تعهدات خود مي‌شود. اگر دولت ايران بتواند حقابه تالاب هامون از رودخانه هيرمند افغانستان را بگيرد، تالاب هامون دوباره احيا مي‌شود.

درحال حاضر چشمه گرد و خاكي به وسعت نيم ميليون هكتار در اثر خشكي هامون به‌وجود آمده كه مهم‌ترين عامل لقب گرفتن زابل به‌عنوان آلوده‌ترين شهر دنياست. ثبت به‌عنوان زيست‌كره در يونسكو خبر خوشي براي مردم زابل، افغانستان و پاكستان است چراكه اين كانون گرد و خاك تاثير مستقيم بر زندگي آن‌ها دارد.

تالاب هامون با نيم ميليون هكتار وسعت آبي ثبت كنوانسيون جهاني رامسر شده است. حقابه‌اي از رودخانه هيرمند افغانستان به تالاب اختصاص داده شده بود كه از زمان احداث سد روي رودخانه هيرمند اين حقابه از سوي دولت افغانستان پرداخت نشده است. با اين اقدام روند خشك شدن تالاب هامون شدت گرفته است و شاهد افزايش ميزان غلظت ريزگردها بوديم كه يكي از مولفه‌هاي تهديد سلامت جامعه است.

هنگامي‌كه تالاب هامون و دشت سيستان به‌عنوان يك ذخيره‌گاه زيست‌كره معرفي شوند، به اين معني است كه بايد معيشت مردم به‌نحوي تامين شود كه منجر به تخريب غيرقابل جبران توان اكولوژيكي منطقه نشود. دولت افغانستان عضو كنوانسيون جهاني رامسر و يونسكو است. پس از امضاي اين قرارداد جزو تعهدات بين‌المللي دولت افغانستان محسوب مي‌شود كه تمامي دولت‌ها به اين تعهدات پايبند هستند.

همچنين درسال جاري وضعيت هامون بهبود يافته و اگر اين روند ادامه پيدا كند، كمتر از پنج سال شاهد احياي كامل هامون و بازگشت زندگي به اين منطقه خواهيم بود.

احياي هامون به‌كمك همسايه‌ها

گري لوييس هماهنگ‌کننده مقيم سازمان ملل متحد در تهران به‌تازگي درباره احياي تالاب هامون گفته است:« ‌هامون را مي‌توان با کمک کشور همسايه و مديريت جامع منابع آب دوباره احيا کرد.با تجربه 20 ساله‌اي که از ايران دارم، قادر به درک وخامت درياچه و تالاب‌هامون و مشکلات آن هستم. بايد تلاش کرد در نتيجه کم آبي‌هامون و ايجاد ريزگردها، معيشت و سلامت مردم منطقه سيستان به خطر نيفتد».

سيستان غني اما فقير

سیستان و بلوچستان دروازه ورود ايران به آب‌هاي آزاد، پهناورترین استان ایران است كه وسعتي به‌اندازه فاصله استان قزوين تا مشهد را دارد. به‌جرات مي‌توان گفت سهم 11درصدي از مساحت كل كشور نتوانسته از كوه مشكلات مردم اين استان بكاهد. فقر شديد در تمامي زيرساخت‌هاي اين استان يك راه براي اغلب مردم اين استان بيشتر نگذاشته؛ مهاجرت.

به‌طوری که در سال‌های اخیر شاهد خیل عظیم مهاجرت به خارج از سيستان بوده‌ایم.نبود فرصت‌های شغلی برای خیل عظیم جوانان تحصیلکرده این استان منجر به مهاجرت روزافزون ساکنان به دیگر استان‌ها شده‌است. به‌گفته نماینده زهک، زابل و هیرمند در سال 92 سه هزار خانوار از استان سیستان و بلوچستان به دلیل خشکسالی مهاجرت کرده‌اند.