واشنگتن و معادلات امنیتی شبه قاره؛ تداوم یا تحول؟

خبرگزاری ایرنا: ایالات متحده آمریکا در هفت دهه گذشته کوشیده است در راستای تحقق اهداف خود در منطقه جنوب آسیا و شبه قاره رویکردی به نسبت متوازن را در قبال هند و پاکستان در پیش گیرد. اعلام راهبرد تازه واشنگتن در افغانستان اما نمایشی از ترجیح همکاری با دهلی نو و هشدار ترامپ به اسلام آباد بود و تداوم این وضعیت تغییراتی را در معادلات منطقه به وجود خواهد آورد.

پرده برداری «دونالد ترامپ» رییس جمهوری آمریکا از راهبرد تازه واشنگتن در افغانستان، افزون بر رهبران کابل با حساسیت بالایی مرکز توجه اسلام آباد و دهلی نو قرار گرفت هر چند به نوشته برخی رسانه ها، مقامات دو کشور شبه قاره پیش از این از سوی آمریکایی ها در جریان سیاست های تازه در افغانستان قرار گرفته بودند.

ترامپ دوشنبه هفته گذشته سی ام مردادماه در پایگاهی مجاور گورستانِ محل دفن شمار زیادی از سربازان کشته شده در جنگ افغانستان، استراتژی تازه آمریکا در این کشور را اعلام و تصریح کرد کاخ سفید دیگر ملت سازی را در حوزه عمل تروریست ها دنبال نمی کند و تنها به فکر نابودی آن ها است.

رییس جمهوری آمریکا تصریح کرد: برخلاف برداشت و خواست اولیه وی برای خروج نیروهای این کشور از افغانستان، تهدید ناشی از پرشدن خلاء نظامیان آمریکا از سوی طالبان و دیگر گروه های تروریستی سبب شده تا وی ضمن بازنگری در تصمیم خود، تقویت این نیروها را تدارک ببیند. ترامپ با اشاره به حمایت واشنگتن از دولت کابل و ضرورت تامین امنیت افغانستان یادآور شد تعهد آمریکا در این زمینه نامحدود و به شکل چک سفید امضا نیست.

جایگاه هند و پاکستان در راهبرد تازه آمریکایی

راهبرد تازه ترامپ تنها شامل سیاست های واشنگتن در قبال افغانستان و محدود به تقویت نیروهای نظامی آمریکا در این کشور نبود بلکه رهبران هند و پاکستان را نیز مخاطب قرار می داد. ترامپ با تاکید بر شراکت کلیدی واشنگتن و دهلی نو در امور اقتصادی و امنیتی، به شکلی صریح خواستار مشارکت گسترده تر هند در بازسازی و تامین امنیت افغانستان شد و نقش هند را در این زمینه مثبت، سازنده و پراهمیت دانست.

در مقابل، ترامپ با انتقاد شدید از نقش پاکستان در روند مبارزه با تروریسم از این کشور خواست چرخشی اساسی در این زمینه به وجود آورده، تعهد خود را به مدنیت، صلح و نظم نشان دهد و از وضعیت پناهگاه برای تروریست ها خارج شود. به گفته رییس جمهوری آمریکا این کشور میلیاردها دلار به پاکستان برای مبارزه با تروریسم کمک کرده ولی این کمک ها در نهایت به کشته شدن شهروندان آمریکایی انجامیده است.

یک روز پس از سخنان ترامپ، «رکس تیلرسون» وزیر امور خارجه آمریکا در ساختمان این وزارتخانه با یادآوری پیشینه مثبت روابط با پاکستان گفت اکنون اعتماد میان دو کشور از میان رفته است. به گفته تیلرسون تداوم روابط واشنگتن- اسلام آباد در گروی تغییر سیاست های پاکستان و اعتمادسازی این کشور است.

با توجه به اظهارات تند مقام های آمریکایی درباره نقش پاکستان در افغانستان و استقبال آنان از گسترش نفوذ هند، برخی تحلیلگران از امکان برهم خوردن موازنه سنتی سیاست آمریکا در شبه قاره سخن به میان آورده و ایجاد معادلاتی تازه را محتمل می دانند.

پیشینه سیاست آمریکا در شبه قاره و نشانه های تحول در آن

اعتراض آمریکا به ناهمسویی کامل پاکستان با نیروهای ائتلاف ضدطالبان و القاعده و تقویت گمانه هایی مبنی بر همکاری دستگاه های اطلاعاتی و امنیتی و حتی بخشی از دولت اسلام آباد با طالبان و گروه های تکفیری مسلح چون شبکه «حقانی» در دولت «باراک اوباما» نیز چالش های بسیاری را در مناسبات دو کشور به وجود آورد.

در این دوره، عملیات هواپیماهای بدون سرنشین آمریکا در مناطق قبایلی سرحد با افغانستان بر شدت این چالش ها افزود و ادعای برخی رسانه ها در زمینه انتقال اطلاعات فعالیت های هسته ای پاکستان به هند از سوی آمریکا و همچنین همکاری دستگاه اطلاعاتی پاکستان با القاعده و اختفای محل اقامت «بن لادن» رهبر پیشین این گروه به گسترش بی اعتمادی متقابل انجامید.

با این حال دولت اوباما کوشید تا به نوعی توازن را در روابط با هند و پاکستان حفظ و از گرایش به یک طرف و دوری از طرف دیگر بپرهیزد. این توازن به خصوص در زمینه حضور و اثرگذاری هند و پاکستان در عرصه تحولات افغانستان ملموس تر بود. پیش از این نیز آمریکایی ها در جنگ های هند و پاکستان ( از سال 1949 تا 1971) کوشیدند مسیری میانه را در پیش گیرند.

سیاست آمریکا در قبال شبه قاره در سال های استقلال پاکستان از هند در سال 1947 ریشه دارد؛ زمانی که آمریکا با پیشدستی بر اتحاد جماهیر شوروی، پاکستان را در زمره متحدان خود در جنگ سرد قرار داد و به این ترتیب این کشور به یکی از حلقه های زنجیره ضدکمونیستی آمریکا در پیمان های «سیتو» و «سنتو» تبدیل شد.

در مقابل، پاکستان سال ها از حمایت های نظامی و اقتصادی آمریکا بهره برد. در ادامه، تکاپوی واشنگتن در برابر حمله سال 1979 شوروی به افغانستان بر اهمیت همکاری با پاکستان افزود.

پایان جنگ سرد اما پایانی بر اهمیت پاکستان برای آمریکا بود و در دهه 90 میلادی روابط دو کشور دچار رخوت شد. گسترش نفوذ القاعده و روی کار آمدن طالبان در افغانستان، حملات 11 سپتامبر و سپس هجوم نیروهای ائتلاف به افغانستان بار دیگر پاکستان را مورد توجه ویژه آمریکا قرار داد تا جایی که این کشور از سال 2002 تاکنون حدود 14 میلیارد دلار بودجه مبارزه با تروریسم را دریافت داشته است.

اکنون اما برخی رسانه ها چون «فارین پالیسی» گزینه قطع کمک های آمریکا به پاکستان را بسیار محتمل و جدی دانسته و از خواست دولت ترامپ برای فشار بر پاکستان خبر داده اند.

از دید رییس جمهوری محاسبه گری چون ترامپ، علاوه بر 2400 کشته و 700 میلیارد دلار هزینه 16 سال جنگ در افغانستان، سرمایه گذاری برای جلب همکاری کشوری غیرقابل اعتماد چون پاکستان به صرفه نیست و مناسبات دوجانبه را باید با چاشنی فشار و تهدید به پیش برد. در مقایسه با پاکستان، ترامپ به هند به چشم شریکی سودآور می نگرد و خواستار گسترش همکاری ها با دهلی نو است.

اوایل تیرماه امسال بود که ترامپ در دیدار با نخست وزیر هند که به آمریکا سفر کرده بود تصریح کرد روابط هند و آمریکا هیچگاه بهتر از این نبوده است. اعلام چند ماه پیشِ رییس شورای تجارت هند و آمریکا هدفگذاری تجارت 500 میلیارد دلاری هم نشان داد آمریکا به دنبال پی ریزی شراکت راهبردی با این کشور بزرگ جنوب آسیا است.

بر هم خوردن توازن در روابط آمریکا با هند و پاکستان از دید برخی تحلیلگران ممکن است برخلاف تصور رهبران کاخ سفید به افزایش بی ثباتی در افغانستان منجر شود. همچنین دوری پاکستان از آمریکا به باور شماری از ناظران به معنی نزدیکی بیشتر اسلام آباد به پکن خواهد بود. در این صورت شاهد ایجاد موازنه هایی جدید در شبه قاره و جنوب آسیا خواهیم بود که تضمینی برای همخوانی آن با منافع و اهداف آمریکا وجود ندارد.