۶ ماموریت «توریستی» برای مدیریت شهری

به باور کارشناسان، «فراهم کردن بسترهای توسعه پایدار گردشگری»، «ارائه تسهیلات در زمینه اقامت و اسکان گردشگر»، «حفاظت از بافت‌های قدیمی و تاریخی با کنترل ساخت‌وساز»، «بازاریابی و برندسازی گردشگری برای شهرها»، «تجهیز و مناسب‌سازی فضاهای گردشگری» و «ارائه تسهیلات در زمینه جابه‌جایی و حمل و نقل» از مهم‌ترین وظایف مدیریت شهری برای توسعه گردشگری شهرها است. در همین حال، چندی پیش بود که محمد محب‌خدایی، معاون جدید گردشگری سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری نیز در تشریح برنامه‌های خود اجرای طرح «شهر گردشگر» را مهم‌ترین آنها خواند که به موجب آن رویه مدیریت شهری، در راستای بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت‌های اقتصادی شهر، از رویکرد صرفا شهروندمحور به نگرش جامعه گردشگری داخلی و خارجی در جهت ایجاد درآمد پایدار شهری تغییر خواهد کرد.

نقش مدیریت شهری

کارشناسان و فعالان گردشگری، با توسعه توریسم در شهرها، پیامدهایی در عرصه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی بروز پیدا خواهد کرد که هرکدام آثار مثبت و منفی خودشان را دارند. برای ایجاد تعادل میان جنبه‌های مختلف توسعه گردشگری در یک شهر، به گونه‌ای که پیامدهای مثبت آن بیشتر از آثار منفی آن باشد، به برنامه‌ریزی و اتخاذ سیاست‌های مدیریتی منسجم نیاز است. هرچند مدیریت شهری در ایران که نهاد شورای‌اسلامی شهر و روستا و شهرداری مهم‌ترین و مرتبط‌ترین آنها با جامعه شهری است، از منظر قانونی وظیفه روشن و مستقیمی در رابطه با گردشگری ندارد، اما از ظرفیت و توانمندی بسیار بالایی در جهت توسعه پایدار گردشگری شهری برخوردار است. ایجاد و توسعه زیرساخت‌های لازم، ارائه تسهیلات در زمینه ایجاد مراکز اقامتی، ارائه تسهیلات در زمینه جابه‌جایی و حمل و نقل و حفاظت از بافت‌های قدیمی و تاریخی با کنترل ساخت‌وساز از جمله مواردی هستند که در حیطه وظایف مدیریت شهری قرار داشته و عملی کردن صحیح آنها می‌تواند تاثیری جدی در توسعه گردشگری شهری داشته باشد.

بازاریابی نقش مهمی در توجه گردشگران به یک شهر و توسعه گردشگری آن ایفا می‌کند. پژوهش‌های صورت‌گرفته نشان می‌دهد از جمله قابلیت‌های مدیریت شهری، اطلاع‌رسانی و تبلیغات موثر است. تبلیغ در رابطه با جاذبه‌های گردشگری شهر و ارائه تسهیلاتی همچون بروشورهای تبلیغاتی، ایجاد پایگاه اینترنتی و تبلیغات تلویزیونی و رادیویی، بدون‌شک افزایش توجه گردشگران را به جاذبه‌های گردشگری آن شهر در پی خواهد داشت. از دیگر اقدامات موثر مدیریت شهری، تجهیز و مناسب‌سازی فضاهای گردشگری است. بخشی از فضاهای تفریحی و فراغتی ایجاد شده از سوی شهرداری‌ها، می‌تواند قابلیت استفاده برای گردشگران داشته باشد و در عین حال، کیفیت زندگی ساکنان را نیز افزایش دهد.

رسالت اصلی؛ بسترسازی

یک استاد دانشگاه تهران با بیان اینکه درک ناقصی از مدیریت شهری در امر گردشگری در ایران وجود دارد، گفت: «توسعه گردشگری و تقویت گردشگری شهری یکی از وظایف ذاتی مدیریت شهری است. دورانی بود که مدیریت شهری نگاهی به مساله گردشگری نداشت و توجه خود را تنها معطوف به مسائل داخلی شهر می‌کرد اما اکنون آن دوران گذشته و تحقق توسعه گردشگری شهر، از وظایف و اهداف اصلی مجموعه مدیریت شهری است که بیش از هرچیزی در زمینه بسترسازی نمود پیدا می‌کند.» دکتر تقی رهنمایی افزود: «شهر تنها یک سکونتگاه و محل خرید و فروش نیست، شهر‌ها حافظه تاریخی بشریت هستند. بسیاری از رخدادهای تاریخی جهان در شهرها به وقوع پیوسته است. بشریت تمامی تراوشات فکری و هنری خود را در شهرها پیاده کرده و بنابراین از جنبه‌های معماری، شهرسازی، تاریخی و اجتماعی هر شهر یک میراث فرهنگی بوده که توانایی فعال‌سازی اقتصاد گردشگری خود را دارد.»

تجارب موفق و ناموفق داخلی

در ایران، به نظر می‌رسد شهرهایی همچون قزوین و تبریز توانسته‌اند از جنبه مدیریت شهری، ورود موفقی به حوزه گردشگری و توسعه پایدار آن داشته باشند. در سال‌هاي اخير، شهر قزوین توسعه شهري را در حوزه‌هاي مختلف به خوبي و با سرعت پشت سر گذاشته اما بیش از هر چیز بحث توسعه و درآمد پايدار را به‌صورت هدفمندتری پیگیری کرده است. تاسيس سازمان باغستان سنتي در راستاي حفظ و نگهداري باغستان، رشد و توسعه بوستان ملي باراجين و در کنار آن ايجاد زيرساخت‌ها و جاذبه‌هاي توريستي و گردشگري در اين مکان از جمله دهکده طبيعت، شهربازي پيشرفته، سرويس‌های بهداشتي که از جمله چالش‌های اساسی گردشگران به شمار می‌رود، تله کابين، جاده سلامت، مجموعه رفاهي گردشگري و همچنين حفظ و احياي آثار تاريخي همچون مجموعه فرهنگي سعدالسلطنه و حمام قجر و برگزاري برنامه‌هاي مختلف فرهنگي، از جمله اقدامات مهم در مدیریت شهری قزوین با محوریت گردشگری بوده که موجب معرفی بهتر قزوین و افزایش سفر گردشگران به این شهر شده است. همین اقدامات موجب جذب سرمايه، اشتغال‌زايي و کسب درآمد پايدار شده و بهبود شرایط شهر نیز به افزایش اقبال گردشگران برای سفر به قزوین انجامیده است.

در تبریز نیز تلاش‌های مدیریت شهری که در راستای تبلیغات و برندسازی برای گردشگری این شهر صورت گرفته بود، نتیجه داد و نهایتا منجر به انتخاب این شهر به عنوان پایتخت گردشگری جهان اسلام در سال ۲۰۱۸ شد؛ مساله‌ای که خود، موجب رونق گرفتن بیش از پیش فعالیت‌های مرتبط با گردشگری در این شهر شده است. با این حال شهرهایی همچون شیراز باوجود پتانسیل بی‌نظیرشان در جذب گردشگر، با جایگاه شایسته خود فاصله بسیار زیادی دارند و توسعه زیرساخت‌های گردشگری آن، نیازمند تجدید نظر مدیریت شهری در نگرش خود به امر گردشگری است. توسعه زیرساخت‌های گردشگری در شهر تهران نیز که به‌دلیل وجود فرودگاه امام خمینی نقش گلوگاه ارتباطی گردشگران خارجی با ایران را دارد، اهمیت زیادی در رونق صنعت گردشگری کشور خواهد داشت. پایتخت ۲۳۲ ساله ایران، با وجود انبوه‌سازی‌های صورت گرفته و تخریب گسترده بناهای قدیمی، از بافت تاریخی قابل اعتنایی برخوردار است که ظرفیت و توانایی بالقوه‌ای برای جذب گردشگر دارد. هرچند این دارایی پایتخت، نیازمند حمایت جدی مدیریت شهری است چراکه برای مثال، وضعیت امنیت شبانه در بافت قدیم تهران، از استانداردهای پایین‌تری نسبت به سایر نقاط پایتخت برخوردار است.