پیوند بی سابقه ایران و اروپا برای انزوای ترامپ

محمدرضا ستاری در روزنامه ابتکار نوشت: برجام به عنوان یک قرارداد بین‌المللی میان شش کشور که به تایید شورای امنیت سازمان ملل رسیده، اکنون بیش از یک‌سال و نیم است که درگیر حواشی داخلی و بین المللی شده و به تعبیر کارشناسان رمق آن تا حد زیادی از بین رفته است.

از دی ماه سال ۹۴ که برجام به صورت رسمی میان ایران و گروه ۱+۵ اجرایی شد، پس از روی کار آمدن دونالد ترامپ در آمریکا و بی مهری‌هایی که از سوی برخی از جناح‌های داخلی به خود دیده است، اکنون در وضعیتی دوگانه به سر می‌برد. ترامپ از همان ابتدای مبارزات انتخاباتی خود بر لزوم بازنگری و حتی پاره کردن آن سخن گفته و دلواپسان داخلی نیز از آن توقع معجزه داشته و همچنان بر طبل ناکارآمدی آن می‌کوبند.

برجام علاوه بر دستاوردهای غیر قابل انکاری که برای ایران در بر داشت، (مانند خروج از فصل هفتم منشور ملل متحد و منتفی شدن خطر حمله نظامی به ایران، لغو شش قطعنامه تحریمی لازم الاجرا با یک قطعنامه شواری امنیت طی روندی جدید در حقوق بین الملل، بسته شدن دائم پرونده PMD و خروج ایران از انزوای بی‌سابقه بین‌المللی) به طور حتم کاستی‌هایی را نیز در بر دارد. اما در این میان آنچه باید به آن توجه داشت این است که در حوزه افکار عمومی و همچنین تربیت سیاسی جامعه ایران باید فرق بین مذاکره و مناظره مشخص شود. این امر نه‌تنها در تئوری‌های روابط بین الملل دنیای امروز دارای کاربستی جدی است، در سطح فردی و روابط اجتماعی نیز دارای اهمیتی به سزاست.

در مذاکره قصد، پیروزی و غلبه بر طرف مقابل نیست؛ بلکه دو طرف طی توافقی بر اساس اصول سهم و دستاوردی مشخص را از موضوعی مشخص دریافت می‌کنند. این یعنی همان مفهوم معامله که اکنون از اقتصاد به سیاست آمده و بازی برد- برد را شکل می‌دهد. اما در مناظره شما در پی غلبه بر طرف مقابل و کسب بیشترین سهم ممکن از موضوعی مشخص هستید. متاسفانه در جامعه ایران به لحاظ شرایط تاریخی و اجتماعی بحث میان مذاکره و مناظره همچنان با هم خلط شده و همین امر است که ما را در رایزنی‌های فردی، اجتماعی و حتی بین الملل اینچنین ناتوان ساخته است.

در همین راستاست که باید پذیرفت، برجام با تمام دستاوردها و کاستی‌های آن، یک مذاکره در قالب طرحی مشخص بوده و همانطور که ایران در این چارچوب امتیازی گرفته و متعاقب آن امتیاز داده است، طرف مقابل نیز باید علاوه بر امتیازدهی، بهره و دستاوردهای ملموسی را برای خود کسب کرده باشد. لذا، با این نگاه به طور قطع می‌توان دیدگاهی جدید نسبت به این توافق بین المللی داشت و در چارچوب آن دستاوردها و فرصت‌های موجود را تحلیل و تعقیب کرد. دنیای امروز با توجه به تحولاتی که هر لحظه در آن جریان دارد، باعث شده تا شروع، پیگیری، اجرا و به ثمر رساندن یک راهبردی توسط یک بازیگر عملاً ممکن نباشد و هر بازیگری ناچار است که به طریق تعامل و همکاری با سایر بازیگران و کنشگران در پیگیری و به نتیجه رساندن راهبرد خود وارد عمل شود.

گزارش شش ماهه دوم برجام

با این مقدمه باید گفت که روز گذشته سید حسین نقوی حسینی سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، گزارش شش ماهه دوم برجام را در صحن علنی مجلس شورای اسلامی قرائت کرد. این گزارش شامل، اجرای تعهدات ایران، فعالیت های هسته‌ای ایران،‌ تحریم‌های رفع شده،‌ تحریم‌های باقی مانده،‌ موارد نقض عهد و پیمان شکنی آمریکا و اقدامات متناسب و متقابل دولت جمهوری اسلامی ایران است که در قسمت تحریم‌های رفع شده آن آمده است: رفع تحریم ها در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی به شکلی که میانگین صادرات روزانه نفت خام ومیعانات گازی کشور به بیش از دو برابر نسبت به زمان قبل از برجام افزایش داشته است.

در حوزه حمل و نقل پس از برجام نیز زمینه خرید هواپیماهای مسافربری نو از شرکت‌های سازنده فراهم گردید که از جمله می توان به انعقاد قرارداد خرید ۱۰۰ فروند ایرباس، ۸۰ فروند بوئینگ و ۲۰ فروند هواپیمای ATR توسط هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما) و امضای قرارداد خرید ۳۰ فروند هواپیمای بوئینگ ‌(قابل افزایش تا ۶۰ فروند) توسط شرکت هواپیمایی آسمان اشاره کرد.

در قسمت تحریم‌های باقیمانده نیز آمده است: متاسفانه علی رغم گذشت بیش از یک سال از اجرای برجام، با تداوم مشکلات بانکی و مالی هزینه ها و خسارت‌های هنگفتی به اشخاص حقیقی و حقوقی ایرانی در داخل و خارج از کشور و شریک های تجاری و متعامل با ایران، تحمیل و وارد می گردد. برخلاف متن صریح برجام که فعالیت‌های مرتبط با رفع تحریم‌ها که منجر به تحقق آثار اقتصادی ومالی می شود را مجاز و لازم الاجرا می داند، متاسفانه ۱+۵ انگیزه جدی برای تحقق این بند ازبرجام نشان نداده‌اند و بهانه آن را عللی مانند مقررات مربوط به پولشویی یا FATF و یا مشکلات نرم افزاری اعلام می‌کند؛ حال آنکه تردیدی در نادرستی و واهی بودن این بهانه وجود ندارد. در این گزارش مهمترین علت این موضوع را عدم وجود اراده جدی در دولت امریکا برای رفع تمامی موانع بانکی و بهره‌گیری از ابزارهای مختلف برای تحت فشار قراردادن شبکه بانکی جمهوری اسلامی ایران و همچنین تداوم نگرانی و تردید در بانک‌های بزرگ برای همکاری با ایران به دلیل ترس از وضع جریمه‌های سنگین از سوی آمریکا عنوان شده است.

صراحت موگرینی و ماکرون در حمایت از برجام

آنچه در این میان از سوی کارشناسان مطرح می‌شود این است که دولت جدید آمریکا قصد دارد با فشار و کارشکنی در قبال برجام، صحنه را به طوری طراحی کنند که ایران خود از برجام خارج شده و هزینه‌های این خروج را نیز متحمل شود. از عملکرد شش ماه گذشته دولت ترامپ افکندن این دام خطرناک در پیش پای ایران کاملاً نمایان است. تحریم‌های جدید علیه ایران، طرح ترامپ برای اعلام عدم پایبندی ایران به برجام که به گفته برخی از منابع آگاه قرار است ماه آینده از سوی کاخ سفید اعلام شود و سفر چند روز قبل نیکی هیلی نماینده آمریکا در سازمان ملل به وین و دیدارش با آمانو که با واکنش‌های زیادی از سوی مقامات دیپلماسی کشورمان مواجه شد، همگی موید آن است که آمریکایی‌ها برای ایجاد این فضای منفی و واردن شدن ایران در این بازی پیچیده برنامه‌هایی جدی دارند.

این در حالی است که اتحادیه اروپا به عنوان یکی از طرف‌های اصلی برجام همچنان بر خلاف آمریکا بر اجرای بی کم و کاست برجام تاکید دارد. فضایی که اکنون در روابط میان آمریکا و اتحادیه اروپا بوجود آمده، فضایی کم سابقه بوده و در این راستا سردترین روابط فراآتلانتیکی را میان دو طرف شاهد هستیم. این امر در دو اجلاس اخیر سران گروه جی هفت در آلمان و ایتالیا کاملاً مشهود بود. در این میان واگرایی در خصوص نظام بین‌الملل مانند شرایط اقتصاد جهانی، توافق آب و هوایی پاریس، برجام و ... مسیر اروپا را در حال حاضر از اصول حاکم بر دولت ترامپ جدا می‌کند. به همین دلیل است که روز گذشته فدریکا موگرینی مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در آغاز کنفرانس سال ۲۰۱۷ نمایندگان کشورهای عضو این اتحادیه با صراحت اعلام کرد: بارها تکرار کرده‌ام که برجام توافقی بین‌المللی است و این احساس را دارم که در ماه‌های آینده باید بارها این موضوع را تکرار کنیم زیرا این موضوع امنیت بین المللی است.

وی همچنین تصریح کرد: توافق هسته ای با ایران نشان دهنده شیوه اتحادیه اروپا در سیاست خارجی است و توافقی میان دو کشور نیست. برجام تعهد کل جامعه بین‌المللی از یک طرف و ایران از طرف دیگر بود که با یک قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل هم حمایت شده و بطور منظم مورد تایید آژانس بین المللی انرژی اتمی هم قرار گرفته است. امروز پس از دوسال، آژانس و همچنین کمیسیون مشترک، تبعیت از برجام را تایید کرده‌اند و ما باید این را در ماه‌های آینده در هر جایی که هستیم تکرار کنیم؛ زیرا مهم امنیت بین‌المللی ، ایمنی بین‌المللی و همچنین موضوع اعتبار توافق‌های بین‌المللی است.

این در حالی است که امانوئل ماکرون رئیس جمهوری فرانسه نیز روز گذشته در جمع ۲۰۰ تن از سفرای این کشور که در آن چارچوب سیاست خارجی فرانسه را ترسیم می کرد ، گفت: پاریس از توافق هسته‌ای با ایران حمایت می‌کند، چرا که هیچ جایگزینی برای آن وجود ندارد.

مشکل ترامپ در کجاست؟

در این راستا می‌توان نتیجه گرفت که ایران برای مقابله با طرح آمریکا در انزوا به سر نمی‌برد بلکه این آمریکایی‌ها هستند که در صورت پافشاری یکجانبه برای بی اثر ساختن برجام در خطر انزوای بین‌المللی به سر می‌برند. این موضوع بارها توسط رسانه‌ها و تحلیل‌گران آمریکایی نیز مورد تایید قرار گرفته است، به طوری که روز گذشته روزنامه نیویورک تایمز آمریکا در گزارشی نوشت: در گزارش‌های فنی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی علی رغم لغزش‌های جزئی از سوی ایران به طور کلی پایبندی این کشور به توافق هسته‌ای بارها تایید شده است. مشکل دولت ترامپ هم از همین جا مایه می گیرد.

او بدون آنکه اصلا برایش مهم باشد که گزارش بازرسی آژانس چه می گوید، اعلام کرده است که تا مهر ماه ثابت خواهد کرد ایران توافق را نقض کرده است. در نتیجه روزهای پرتنش داغی در مورد سیاست گذاری در مورد ایران و لزوم حفظ و یا لغو توافق هسته ای پیش روی دولت و کنگره آمریکا قرار دارد و بسیاری از جمهوری‌خواهانی که زمانی مخالف سرسخت توافق بودند، امروز قدری متعادل شده اند.

ایران، نظریه بازی‌ها و برجام

از سوی دیگر با اشاره به گزارش شبکه مطالعات سیاست گذاری عمومی می‌توان گفت که اتحادیه اروپا در استمرار برجام، منافع اقتصادی دارد. می‌دانیم که اتحادیه اروپا با چالش‌های متعدد اقتصادی از جمله با رکود‌‌ و بیکاری روبه‌رو است و تعامل با ایران می‌تواند یکی از موتورهای محرکه بهبود رشد اقتصادی آن باشد. آمارها نیز بیانگر تاثیر مثبت برجام بر روابط اقتصادی ایران و اتحادیه اروپا بوده است. بر اساس گزارش کمیسیونر انرژی اتحادیه اروپا، در ۱۶ ماه نخست پس از برجام در مقایسه با سال ۲۰۱۵، حجم مبادلات تجاری ایران و اتحادیه اروپا ۷۹ درصد افزایش یافته است و صادرات ایران نیز به اتحادیه اروپا با رشدی ۴۵۰ درصدی مواجه بوده است.