همگرایی و تعامل در سایه ترمیم روابط اعضای اوپک

سازمان کشورهای صادر کننده نفت با نام اختصاری اوپک(OPEC) یک کارتل نفتی محسوب می شود که از کشورهای الجزایر، ایران، عراق، کویت، لیبی، نیجریه، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی٬ اکوادور، آنگولا و ونزوئلا تشکیل شده است.

ونزوئلا نخستین کشوری بود که در ۱۹۴۹ میلادی تشکیل سازمانی برای صادر کردن نفت را به کشورهای ایران، عراق، کویت و عربستان سعودی پیشنهاد داد و در نهایت در نشست بغداد که برای تبادل نظر درباره کاهش قیمت مواد خام تولید شده بود، شکل گیری سازمان بین المللی اوپک در ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰ میلادی به منظور کنترل بازار نفت و تثبیت نرخ آن به تصویب رسید.

این نهاد در ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۵ میلادی گسترش یافت و بعدها قطر، اندونزی، لیبی، امارات متحده عربی، الجزایر و نیجریه به جمع اعضای اوپک پیوستند. اکوادور و گابن نیز به عضویت این سازمان در آمدند که اکوادور در دسامبر ۱۹۹۲ میلادی و گابن نیز در ژانویه ۱۹۹۵ میلادی از آن خارج شدند.

هدف اوپک ایجاد هماهنگی و متحد کردن سیاست های نفتی کشورهای عضو است تا بدین شکل قیمت های عادلانه و پایداری را برای تولیدکنندگان نفت ایجاد کند. از دیگر هدف های آن تامین نفت مداوم، اقتصادی و بهینه برای کشورهای مصرف کننده نفت به شمار می رود و هدف سوم نیز فراهم آوردن زمینه بازگشت سرمایه عادلانه برای افرادی محسوب می شود که در صنعت نفت سرمایه گذاری می کنند.

دبیرخانه اوپک مسوول اجرایی کردن تصمیم هایی است که اعضای آن اتخاذ می کنند. دبیرکل این نهاد هر سه سال یکبار از میان اعضای سازمان انتخاب می شود و در پایان دوره تصدی خود می تواند به وسیله اعضاء به مدت سه سال دیگر در مقام خود باقی بماند. اعضای این نهاد به طور معمول در هر سال ۲ نشست (ماه های می و دسامبر) برگزار می کنند هر چند می توانند درخواست نشست فوق العاده نیز داشته باشند.

ایران یکی از پنج‌ عضو موسس اوپک است و با توجه به آنکه از منظر ذخیره های نفتی در جایگاه چهارم و از لحاظ ذخیره های گازی در جایگاه دوم جهانی ‌قرار دارد، همواره یکی از اعضای قدرتمند و تاثیرگذار محسوب می‌شود. با این ‌حال از آنجا که روابط و کنش‌ های سیاسی تاثیر مستقیم بر اوپک می‌گذارد، جایگاه و روابط ایران با این نهاد همواره در حال تغییر و نوسان بوده است. برای مثال در سال ‌های آغاز شروع فعالیت ‌های اوپک، ایران دست برتر را در آن سازمان داشت تا جایی که توانست با اعمال نظر خود قیمت نفت را افزایش دهد.

پس از اجرای برجام، دولت ایران تمام همت و تلاش خود را بر بازگشت به جایگاه پیشین خود در اوپک معطوف کرد. البته در این زمان با توجه به کاهش حبابی قیمت جهانی نفت، عربستان و برخی کشورهای عربی بحث فریز نفتی را مطرح کردند. بر این پایه کشورهای عضو اوپک بایستی حجم تولیدهای خود را در هر سطحی که هست، نگه دارند. این به معنای آن بود که ایران باید حجم تولید خود را افزایش ندهد اما با دیپلماسی ایران پس از توافق برجام؛ تولیدکنندگان اوپک و غیراوپک به توافق رسیدند که بازار باید کنترل شود و ایران هم به سهمیه خود پیش از تحریم‌ ها بازگردد.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت سالروز تشکیل سازمان اوپک با «محمدعلی خطیبی» نماینده پیشین ایران در این سازمان و تحلیلگر بازار نفت به گفت وگو پرداخته است.

خطیبی درباره ضرورت تشکیل اوپک، گفت: در سال های پیش از تشکیل اوپک، شرکت های بین المللی هفت خواهران متشکل از شرکت نفت ایران و انگلیس، گلف اویل، استاندارد اویل کالیفرنیا، تکزاکو، رویال داچ شل، استاندارد اویل نیوجرسی و استاندارد اویل نیویورک؛ همواره منافع کشورهای دارنده نفت را نادیده می گرفتند و مقدار ناچیزی هم که در برابر نفت به این کشورها می دادند، به مرور زمان کمتر می کردند و این کشورها از این بی عدالتی ها رنج می بردند و از طرفی نیز به تنهایی قادر به رقابت با این شرکت ها نبودند زیرا آنها قدرت سیاسی و اقتصادی قابل توجهی داشتند و رویاروی با این شرکت ها از عهده این کشورها خارج بود، به همین سبب آنان برای رویارویی با این اجحاف با یکدیگر متحد شدند و با ایجاد شرکت های چند ملیتی به دنبال این بودند که از منافع خود دفاع کنند به همین دلیل پنج کشور ونزوئلا، ایران، عراق، کویت و عربستان سعودی هسته نخستین سازمان بین المللی اوپک را تشکیل دادند و در سال های بعد کشورهای دیگر نیز به آنها ملحق شدند.

نماینده پیشین ایران در اوپک اظهار داشت: پس از تشکیل اوپک، کشورهای عضو به دنبال این بودند که در بازار نفت هم نقش آفرینی کنند و بر روی قیمت آن تاثیرگذار باشند. بنابراین با مدیریت بازار، نقش مهمی در قیمت نفت ایفا کردند و تا کنون با همان روش؛ یعنی مدیریت ارز و تاثیرگذاری بر روی بازار نفت به کنترل قیمت این ماده پرداخته اند.

اوپک به عنوان یک سازمان جهان سومی در کنار ضعف هایی که دارد در مقایسه با بقیه نهادها به طور نسبی عملکرد قابل قبولی از خود نشان داده و همواره تعامل خوبی با مصرف کننده های خود داشته است و ضمن رصد بازار، نسبت به تامین نفت مورد نیاز مصرف کنندگان بر روی یک قیمت منصفانه تعهد دارد. برای نمونه در بیانیه های مختلف سازمان در کنار تاکید بر بازگشت منافع تولید کنندگان به منافع مصرف کنندگان نیز توجه شده است و بر روی عرضه محصول به نسبت نیاز مصرف کنندگان با قیمت منصفانه و عادلانه تاکید می کند.

این تحلیلگر بازار نفت با بیان اینکه اعضای اوپک تا زمانی که در یک فضای اقتصادی و در راستای منافع تولید کنندگان و مصرف کنندگان حرکت می کنند هیچ مشکلی برای آنها به وجود نخواهد آمد، تصریح کرد: اما گاهی اتفاق می افتد که بعضی از اعضا تحت تاثیر برخی از مسایل سیاسی قرار می گیرند و به جای منافع اقتصادی به منافع سیاسی توجه می کنند. در چنین حالتی با سیاسی شدن سازمان، مشکل هایی هم برای اعضای مختلف آن ایجاد می شود. برای نمونه در چند سال اخیر بعضی از اعضای اوپک مشکل هایی برای عرضه نفت به وجود آوردند و حتی کارشکنی هم کردند که ضرر آن متوجه خود آنها نیز شد و نه تنها منافع سیاسی به دست نیاوردند بلکه به منافع اقتصادی هم لطمه وارد کردند به همین سبب دست از این کارشکنی ها برداشتند و امروزه این مشکل تا حدودی حل شده است.

این اتفاق در دوره های مختلف از طرف بعضی از اعضای اوپک تکرار شده است برای نمونه در دوره جنگ تحمیلی بعضی از اعضای اوپک برای ضعیف کردن ایران در جنگ و حمایت از طرف دیگر، سیاست هایی را در نظر گرفتند اما همین سیاست ها در پایان به ضرر خود آنها تمام شد. البته باید دانست اوپک در مجموع به عنوان یکی از موفق ترین سازمان های جهان سوم مطرح بوده است.

خطیبی درباره همکاری اعضای اوپک با یکدیگر توضیح داد: اعضای اوپک از یک طرف دارای منافع مشترکی هستند که باید در یک بازار با ثبات نفت خود را به فروش برسانند و درآمدهایی به دست آورند و تا به امروز هم در همین فضای مشترک با یکدیگر همکاری کرده اند و از طرف دیگر این اعضا می توانند همکاری دوجانبه ای با هم داشته باشند؛ یعنی در کنار منافعی که تمام اعضا با یکدیگر به دست می آورند، هر کدام از آنها می توانند با طرف مقابل منافعی جداگانه کسب کنند و روابط دوجانبه خود را گسترش و توسعه بدهند.

این نهاد در بعضی از برهه ها توانست روابط سیاسی میان کشورهای عضو را بهبود بخشد. بنابراین اوپک در انتقال فناوری، سرمایه گذاری های مشترک، توسعه همکاری های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و ... می تواند در میان اعضای خود مفید باشد. هر چند هدف اصلی این سازمان دفاع از منافع تولیدکنندگان و مصرف کنندگان به شمار می رود.

نماینده پیشین ایران در اوپک با اشاره به موفقیت روزافزون این سازمان در صورت حرکت در یک بستر اقتصادی و به دور از تقابل های سیاسی گفت: عملکرد گذشته ایران در این نهاد موفق بوده هر چند در برهه هایی با مشکل هایی روبرو بوده است اما در چشم اندازه آینده اوپک، ایران باید بیش از پیش نقش هدایت گر داشته باشد و خود را همچنان به عنوان یکی از اعضای اصلی و کلیدی آن مطرح کند و نقش تعیین کننده ای در تصمیم های آن داشته باشد. برای اینکه ایران بتواند در چشم اندازه آینده اوپک تاثیرگذار باشد باید به کادرسازی و تربیت نیرو بپردازد. یعنی نیروهایی برای سطح بین الملل تربیت کند که بتوانند در عرصه های مختلف نقش آفرینی و از جایگاه کشور دفاع کنند.