بند «T» برجام مناقشه‌برانگيز شد

روزنامه جوان: حدود يك ماه پس از سفر نماينده امريكا در سازمان ملل به وين، مديركل آژانس بين‌المللي انرژي اتمي مي‌گويد كه آژانس در خصوص بند «T» توافق هسته‌اي ايران و ۱+۵ ابهام دارد و خواستار شفاف‌سازي كميسيون برجام در خصوص اين بند شده است.

روسيه بازرسي‌هاي مربوط به اين بند را در حوزه صلاحيت‌هاي آژانس نمي‌داند ولي امريكايي‌ها اصرار دارند كه آژانس با استناد به اين بند مي‌تواند از مراكز نظامي ايران بازرسي كند.

يوكيو آمانو، مديركل آژانس بين‌المللي انرژي اتمي كه چند هفته قبل يك بار ديگر پايبندي ايران به برجام را تأييد كرد، گفته كه درباره بند «T» برجام ابهام دارد؛ موضوعي كه به نظر مي‌رسد مسير دولت ترامپ براي اعلام پايبند نبودن ايران به برجام را هموار مي‌كند. در حالي كه منتقدان توافق هسته‌اي طي دو سال گذشته بارها تفسير‌پذيري گسترده اين توافق را يكي از چالش‌هاي جدي آن خوانده‌اند، حالا به نظر مي‌رسد اين چالش بيش از هر زمان ديگري خود‌نمايي مي‌كند.

مقام‌هاي دولت امريكا اوايل مرداد‌ماه ۱۳۹۶ به خبرگزاري آسوشيتدپرس گفته بودند كه امريكا براي محك زدن توافق هسته‌اي، به دنبال بازرسي از آن چيزي است كه امريكايي‌ها آن را بازرسي از تأسيسات نظامي «مشكوك» در ايران مي‌خوانند. نيكي هيلي، نماينده امريكا در سازمان ملل متحد، نيز اوايل شهريورماه در سفر به وين كه در آن با يوكيو آمانو ملاقات كرد، گفت كه آژانس بايستي از سايت‌هاي اعلام‌نشده و سايت‌هاي نظامي ايران بازديد كند. مقام‌هاي آژانس چند روز بعد، هرچند در موضع‌گيري‌هاي غيررسمي، در گفت‌وگو با رويترز اين درخواست دولت امريكا را رد كردند ولي حالا يوكيو آمانو خواستار شفاف‌سازي بر سر اين موضوع شده است.

توصيه‌هاي مناقشه‌برانگيز

ظاهراً انگشت گذاشتن روي بند‌هاي مناقشه‌برانگيز و تفسيرپذير برجام، يكي از توصيه‌هاي مخالفان برجام در واشنگتن به ترامپ براي به چالش كشيدن اين توافق است. «مارك فيتزپاتريك»، ديپلمات كهنه‌كار امريكايي ماه قبل در يادداشتي به طور تلويحي از دولت امريكا خواسته بود كه روي بند «T» متمركز شود و نوشته بود: «برجام، حاوي يك محدوديت مهم (براي ايران) است كه از تمامي توافق‌هاي غيراشاعه‌اي فراتر مي‌رود، از اين لحاظ كه چهار نوع فعاليت‌ تحقيقاتي را كه مي‌تواند به ساخت وسيله انفجاري هسته‌اي منجر شود، ممنوع مي‌كند.»

او با اشاره به اينكه اين محدوديت‌ها در بند «T» ضميمه اول برجام مندرج شده‌اند، گفته بود كه هنوز مشخص نيست كه راستي‌آزمايي درباره محدوديت‌ها چگونه بايد انجام شود و عده‌اي از منتقدان مي‌گويند كه تنها با اجازه دسترسي به سايت‌هاي نظامي ايران است كه مي‌توان آنها را راستي‌آزمايي كرد. در بند «T» ضميمه اول برجام، «فعاليت‌هايي كه مي‌تواند در طراحي و توسعه يك وسيله انفجاري هسته‌اي نقش داشته باشد» ممنوع شده‌ ولي اينكه چه مرجعي مي‌تواند بر اين ممنوعيت نظارت كند، مبهم است.

رويترز مي‌‌گويد كه در توافق هسته‌اي ايران، درباره اينكه راستي‌آزمايي از بند مشهور به بند «T» بايد چگونه انجام شود، هيچ توضيحي داده نشده و نامي از آژانس به‌عنوان نهاد مسئول راستي‌آزمايي و نظارت آن آورده نشده است، به همين دليل، روسيه مي‌گويد راستي‌آزمايي از اين بند در حيطه وظايف آژانس نيست، در حالي كه قدرت‌هاي غربي و آژانس با اين موضع روسيه مخالفند. به همين دليل، آمانو در مصاحبه‌اي با رويترز در پاسخ به اين سؤال كه آيا آژانس از ابزارهاي لازم براي راستي‌آزمايي از اين بند برخوردار است، گفت: «ابزارهاي ما محدود هستند، به‌عنوان مثال، در بخش‌هاي ديگر ايران به ارائه بيانيه‌، قرار دادن فعاليت‌هاي خود تحت پادمان‌هاي آژانس يا اعطاي دسترسي به ما متعهد شده است.

اما در بند «T» من نشانه‌اي (از چنين تعهداتي) نمي‌بينم.» مديركل آژانس گفته اميدوار است طرف‌هاي برجام در نشست‌هاي كميسيون مشترك كه براي بحث درباره مسائل پيرامون اين توافق برگزار مي‌شود، درباره اين بند شفاف‌سازي كنند. وي تصريح كرد كه تعريف روشن‌تر شرايط و از جمله فناوري‌هايي كه بايستي براي راستي‌آزمايي از اين بند مورد استفاده قرار گيرند، مفيد خواهد بود. آمانو گفت: «روشن‌سازي بيشتر، مؤثر خواهد بود. روسيه، ديدگاه متفاوتي دارد. آنها معتقدند كه اين در حيطه اختيارات آژانس نيست. ديگران نگاه متفاوتي دارند و رايزني‌ها در اين باره ادامه دارد.»

تضعيف مخالفان

هرچند آمانو دو هفته قبل پايبندي ايران را به برجام تأييد كرد و به تازگي هم گفته كه دسترسي‌هاي «تكميلي در ايران بدون مشكل انجام مي‌شود و شمار دسترسي‌هاي ما بسيار بالا است» ولي به نظر مي‌رسد او در روندي هرچند ناملموس در مسيري گام برمي‌دارد كه دونالد ترامپ با استناد به آن مي‌تواند در گزارش اواسط ماه اكتبر خود به كنگره، آن را مبناي عدم پايبندي ايران به برجام قرار دهد. در داخل امريكا، اختلافات در مورد پايبند نماندن دولت امريكا به برجام همچنان ادامه دارد.

ژنرال «جوزف دانفورد»، رئيس ستاد مشترك ارتش امريكا، روز سه‌شنبه در كميته نيروهاي مسلح مجلس سنا تأكيد كرد كه ايران به توافق هسته‌اي با گروه 1+5 پايبند است و هرگونه تصميم امريكا براي خروج از اين توافق، مي‌تواند بر تمايل ساير كشورها براي امضاي توافق با واشنگتن تأثير منفي بگذارد. دانفورد گفت: «ايران تعهدات خود را در چارچوب توافق هسته‌اي انجام مي‌دهد، اما فعاليت‌هاي خود را در ساير زمينه‌ها افزايش داده است.»

اين در حالي است كه جان بولتون در حساب توئيتري خود نوشت: «ايران به روشني برجام را نقض مي‌كند و ما حتي نمي‌دانيم فعاليت‌هاي هسته‌اي آنها در كجا صورت مي‌گيرد. رئيس‌جمهور امريكا بايد آن (برجام) را پاره كند.» در برآيند كلي، به نظر مي‌رسد جايگاه كساني كه در داخل دولت امريكا از خروج امريكا از اين توافق حمايت مي‌كنند در حال تضعيف شدن است. در تازه‌ترين مورد، سناتور باب كوركر، يكي از طراحان اصلي تحريم‌هاي امريكا عليه ايران، سال 2018 بازنشسته مي‌شود.