مام‌ جلال چرا مام جلال شد؟

سامان سلیمانی در روزنامه شرق نوشت: روزی که به عنوان اولین رئیس‌جمهور منتخب تاریخ عراق انتخاب شد، خبرنگاری از او پرسید دوست دارید با چه عنوانی شما را خطاب قرار دهیم؟ جواب ایشان همان بود که مردمش با آن، او را می‌شناختند: مام جلال. اما چه چیزی مام جلال را مام جلال کرد. خصوصیاتی که مجموعش را در کمتر رهبر سیاسی می‌توان سراغ گرفت.

مام جلال از دوران نوجوانی توانایی‌ها و استعدادش را در فعالیت‌های گروهی و اجتماعی به اطرافیانش نشان داد و از ١٣سالگی به شکلی مداوم مبارزه سیاسی را آغاز کرد، او تنها رهبر سیاسی کردستان عراق بود که بدون پشتوانه خانوادگی و عشیره‌ای توانست رشد کند و قیام نوین ملتش را بنیان نهد. مام جلال علاوه بر فعالیت سیاسی از همان ابتدا، به روزنامه‌نگاری علاقه‌مند بود و با نوشتن در روزنامه‌ «رزگاری» (رستگاری) ارگان پارت‌دموکرات کردستان فعالیت‌های روزنامه‌نگاری خود را آغاز کرد.

او که روزنامه‌نگاری شناخته‌شده در سطح عراق و منطقه بود، در دانشگاه حقوق خواند تا حامی حقوق ملتش باشد. در سال‌های متمادی مبارزه و سیاست‌ورزی از نوشتن دست نکشید، علاوه بر اینکه در روزنامه‌های مختلف می‌نوشت، سردبیر روزنامه‌ کردستان بود و چندین کتاب ارزشمند نیز از خود به جای گذاشته است.

در جایی می‌گوید: «آرزویم این بود که روزنامه‌ای در عراق دموکراتیک منتشر کنم، این بزرگ‌ترین آرزویم بود». در قیام سپتامبر کردهای عراق علیه رژیم فاشیستی صدام حسین که از سال ١٩٦١ آغاز شده بود، مام جلال در قامت دیپلماتی کارکشته ظاهر شد که توانست ارتباطات خوبی با رهبران جهان از جمله رهبران مصر و تعدادی از کشورهای اروپایی برقرار کند و همچنین صدای مظلومیت کردها را از طریق رسانه‌های خارجی به گوش جهانیان برساند.

زمانی که در سال ١٩٧٥ قیام کردها با دسیسه شاه ایران و صدام حسین با شکست مواجه شد و صدام اخباری از فعالیت‌های مام جلال به گوشش رسیده بود، گفته بود: اگر بر سر من درخت خرما نیز سبز شود، جلال طالبانی دیگر نخواهد توانست شش پیشمرگه را در کوه‌ها به دور خود جمع کند. اما مام جلال در همان سال با تأسیس اتحادیه میهنی کردستان فعالیت‌های سیاسی خود را در قالبی جدید پی ریخت و در سال ١٩٧٦ با شروع مبارزه مسلحانه علیه حکومت بعث، قیام جدید کردها را رقم زد که نقطه عطفی در زندگی سیاسی وی به شمار مي‌رود.

مبارزه سیاسی و مسلحانه مام جلال علیه حکومت بعث تا سال ١٩٩١ ادامه داشت که در این سال با رهبری‌کردن قیام کردها، توانستند مناطق کردستان عراق را از نفود حکومت مرکزی خارج و حکومتی خودگردان را در اقلیم کردستان ایجاد کنند.

قبل از سقوط صدام و به شهادت بسیاری از سیاسیون، نقشی مهم در نزدیک‌كردن نیروهای اپوزيسیون عراقی ایفا کرد و توانست اتحادی مثال‌زدنی میان عراقی‌ها ایجاد کند. بعد از سقوط رژیم بعث در سال ٢٠٠٣ مام جلال از نیروهای مؤثر در ساخت عراق جدید بود و نهایتا در سال ٢٠٠٥ به عنوان اولین رئیس‌جمهور منتخب تاریخ عراق برگزیده شد. ایشان در دوره ریاست‌جمهوری خود، عامل ثبات و همزیستی نیروهای مختلف عراقی بود به شکلی که آیت‌الله سیستانی او را عامل ثبات و امنیت عراق می‌دانست.

مام جلال در زمان ریاست‌جمهوری خود بنا بر تعهدش به عنوان یک حقوق‌دان مبنی بر مخالفت با حکم اعدام، از امضای حکم صدام حسین سرباز زد. در خاورمیانه‌ای که خشونت و جنگ و انتقام حرف اول و آخر را می‌زند، این اقدام مام جلال در قبال دشمن دیرینه کردها، توسط بسیاری از اندیشمندان و روشنفکران، به عنوان نقطه عطفی مهم در تاریخ این منطقه آشوب‌زده تفسیر شد.

مام جلال سیاست‌مداری بود که قبل از سیاست‌ورزی، روزنامه‌نگار بود، حقوق‌دان بود، واقع‌گرا بود و هیچ‌گاه در عرصه سیاست اسیر شعارزدگی نشد، در دوران فعالیت‌های سیاسی‌اش، آشتی و صلح را سرلوحه کار خود قرار داد، به گفته دوستی باریک‌اندیش، مام جلال هیچ‌گاه بدون خنده سیاست نورزید، خنده مام جلال که میان سیاسیون شهره بود، ابزاری بود که بسیاری اوقات گره‌گشای مشکلات می‌شد، لطیفه‌های دست‌اولی که مام جلال در دیدارهای دیپلماتیک تعریف می‌کرد، در بسیاری مواقع گره‌های کور مذاکره و بده‌بستان را باز می‌کرد.

اما این خنده، فقط خنده ظاهری نبود، خنده‌ای بود ناشی از اعتمادبه‌نفس و باور و ایمان به نقش صلح و آشتی و گفت‌وگو در فضایی سرشار از زیبایی. دورانی که او رئیس‌جمهور عراق بود، هیچ بحران و مسئله‌اي نتوانست عراق را با بحران مواجه کند، نگاهش به وقایع نگاهی اعتدال‌گرا و واقع‌بینانه بود.

مام جلال در عرصه سیاست در زمین سیاست می‌ورزید و توانست ذهن مردم و سیاسیون را با امر سیاسی آشتی دهد و چشم‌انداز و نگاهی انسان‌محور به سیاست ببخشد، مام جلال ذاتا سیاست‌ورز بود و از تمامی ابزارها و راه‌های ممکن در زمین بازی سود می‌برد، مام جلال تاریخ معاصر کردها را از آرمان‌خواهی شعاری دور کرد و با اینکه تمام عمرش را صرف مبارزه و تلاش بی‌وقفه کرد، اما هیچ‌گاه حاضر نشد به ملتش وعده‌هایی بدهد که عملی نبودند یا عملی‌کردنشان خوشبختی و رفاه ملتش را تأمین نمی‌کرد. عرصه سیاست کردستان و خاورمیانه نیازمند نگاه و سیاست مام‌جلالی است، اما باید اذعان کرد که شاید دهه‌ها طول بکشد عرصه سیاست مام‌جلالی دیگر به خود ببیند.