تلگرام و انتخابات؛ خبر رسانی و دیگر هیچ!

حسین کرمانی؛ دانشجوی دکترای علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران در روزنامه شرق نوشت: دیگر صحبت‌کردن از رابطه بین رسانه‌های اجتماعی و اتفاقات سیاسی، چه رخدادهای رسمی مانند انتخابات و غیررسمی مانند اعتراض‌ها و ناآرامی‌ها، کاری بیهوده به نظر می‌رسد چراکه در این سال‌ها، تحقیقات مختلف نشان داده‌اند که این دو بر هم اثر می‌گذارند.

بنابراین حالا باید به تحلیل و ارزیابی روندها و فرایندهایی که موجب تأثیر و تأثر این دو بر هم می‌شود، بپردازیم. تلاش ما باید این باشد که مشخص کنیم رسانه‌های اجتماعی چگونه بر اتفاقات سیاسی اثر می‌گذارند و از آنها اثر می‌پذیرند. تلگرام که درحال‌حاضر پرمصرف‌ترین رسانه اجتماعی در ایران است، در انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ١٣٩٤ نقش مهمی داشت و یادداشت‌های زیادی دراین‌باره نوشته شد اما شخصا تحقیق علمی درباره چگونگی تأثیر آن ندیدم.

بنابراین به‌عنوان یکی از اولین تحقیق‌ها در این حوزه، به تحلیل پیام‌های پربازدید کانال‌های تلگرام در دوران انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در اردیبهشت ١٣٩٦ پرداختم که خلاصه‌ای از آن را در این یادداشت ارائه می‌کنم. من در این تحقیق، ٢٠ پیام که بیشترین بازدیدها را هر روز از ١٧ اردیبهشت تا ١٨ خرداد ١٣٩٦ داشتند گردآوری و تحلیل کردم. درمجموع ٦٢٠ پیام در ٣١ روز گردآوری شد که از قبل از انتخابات تا بعد از انتخابات را دربر می‌گرفت. برای گردآوری این پیام‌ها از کانال تلگرافی (متعلق به آزمایشگاه شبکه‌های اجتماعی دانشگاه تهران) استفاده کردم که هرچند اشکالاتی در گزارش‌های آن وجود دارد، اما تنها مرجعی است که این اطلاعات را به صورت عمومی منتشر می‌کند. تحلیل پربازدیدترین پیام‌های تلگرام می‌تواند درک درستی از فضای موجود و تمایلات، گرایش‌ها و ترجیحات کاربران در این رسانه اجتماعی در اختیار ما قرار دهد.

نتایج تحقیق نشان داد که عمده‌ترین کارکرد تلگرام، اطلاع‌رسانی است. این مسئله در نوع کانال‌ها و اخبار منتشرشده در این بازه زمانی که بیشترین بازدید را داشته‌اند، مشخص است. درواقع، ٥٣ درصد از کانال‌هایی که برای اولین بار پیام‌های پربازدید را منتشر کرده‌اند، غیررسمی و مابقی رسمی هستند. کانال‌های رسمی نیز با توجه به فراوانی آنها به کانال‌های خبری و غیرخبری تقسیم شد. در این بین، ٣٨ درصد کانال‌ها خبری هستند که بیشترین درصد در بین تمام کانال‌هاست. همچنین تقریبا ٩ درصد کانال‌ها، غیرخبری هستند.

همچنین در بین کانال‌های خبری، ٢٥ درصد متعلق به خبرگزاری‌ها هستند. بنابراین خبرگزاری‌ها، بیشترین درصد کانال‌ها را در تلگرام به‌خود اختصاص داده‌اند. همچنین کانال خبرگزاری فارس (همراه با زیرشاخه‌هایش) بیشترین تعداد پست در بین پست‌های پربازدید را داشته‌اند (٣٥ درصد). بعد از فارس به‌ترتیب کانال‌های ایسنا، تسنیم، گیزمیز، میزان، باشگاه خبرنگاران، روحانی٩٦، نود، خامنه‌ای. ‌ای‌آر و خبرآنلاین قرار دارند که نشان می‌دهد بیشترین منتشرکنندگان خبر نهاد‌ها و خبرگزاری‌های رسمی هستند و برخلاف تلگرام‌هراسی از سوی برخی مقامات، فضای این رسانه عمدتا در اختیار بازتولید گفتمان‌های رسمی است. علاوه بر این، ٥٩ درصد پست‌ها خبری هستند.

همچنین ٣٨ درصد پست‌ها سیاسی و جهت‌گیری ٦٥ درصد آنها هم اطلاع‌رسانی است. بنابراین مشخص می‌شود که تلگرام عمدتا از سوی کاربران برای اطلاع از اخبار سیاسی استفاده می‌شود. بعد از این موارد، پست‌های انتقادی، اجتماعی، سرگرمی و ورزشی با فاصله خیلی زیاد قرار دارند.

همچنین این تحقیق نشان داد که منطقا بازدید پست‌ها در روزهای منتهی به انتخابات افزایش می‌یابد. علاوه بر اینها، من در این تحقیق شیوه و چرایی استفاده از شکلک‌ها، نشانگرهای آدرس‌دهی مانند یوزر‌نیم‌ و هشتگ را نیز تحلیل کرده‌ام که در این یادداشت فرصت پرداختن به آنها نیست. در یادداشت‌های بعدی، داده‌های بیشتری از این تحقیق را ارئه و تحلیل خواهم کرد تا با کارکرد و نقش تلگرام در ایام انتخابات در ایران بیشتر آشنا شویم.