تقابل سنت و مدرنیته در ریاض

روزنامه آسمان آبی - محسن حسینی: وقتی ملک سلمان، پادشاه عربستان، راهی سفر به مراکش بود، کمتر کسی گمان می کرد در زمان غیبتش عربستان سعودی شاهد وسیع ترین اصلاحات اجتماعی شود؛ اصلاحاتی که به گفته تحلیلگران و کارشناسان داخلی و خارجی، تنها از دست شاهزاده جوان این کشور بر می آمد.

محمد بن سلمان ۳۲ ساله از زمانی که به عنوان وزیر دفاع در کابینه سعودی جا گرفت، تصمیم های نامتعارفی اتخاذ کرد که هر یک از آن ها عربستان را با چالشی جدید رو به رو کرد. مداخله در جنگ داخلی یمن و افزایش تنش با ایران از مهم ترین تصمیماتی بود که بن سلمان در دوران وزارتش اتخاذ کرد.

او سپس به عنوان ولیعهد معرفی شد؛ مهم ترین اقدام بن سلمان در مقام ولیعهدی در رابطه با تصویب سند چشم انداز ۲۰۳۰ انجام شد که براساس آن عربستان سعودی برای رسیدن به اهداف در نظر گرفته شده تا سال ۲۰۳۰ زمان دارد. اما اکنون این کشور با اصلاحات اجتماعی بیشتری رو به رو شده است که تصویر آینده عربستان را دستخوش تغییر و تحولات اساسی قرار می دهد.

مبارزه مدنی یا بازی سیاسی

بسیاری از تحلیلگران پس از آن که زنان سعودی در جریان جشن های ملی این کشور اجازه یافتند در استادیوم ورزشی حاضر شوند، در رسانه های متبوع خود نوشته که این ماجرا سرآغاز تغییرات اساسی در ساختار اجتماعی سیاسی عربستان خواهدبود.

شاهزاده محمد بن سلمان در بخشنامه ای اعلام کرد که از ماه ژوئن، ممنوعیت رانندگی زنان در این کشور لغو خواهدشد. در سال های اخیر زنان بسیاری در چارچوب جامعه بسته عربستان برای لغو این محدودیت تلاش کردند و این مطالبه در ماه های اخیر به موضوعی برای تقابل نهادهای مدنی و حاکمیت تبدیل شده بود.

شاهزاده سعودی برای لغو این محدودیت دردسرهای فراوانی را پیش روی خود می بیند. جیمز دورسی، استاد دانشگاه و عضو هیئت علمی دانشکده مطالعات بین المللی سنگاپور معتقد است مهم ترین چالش پیش روی محمد بن سلمان در مسیر ایجاد اصلاحات اجتماعی، تقابل با روحانیون سنتی و افراطی های وهابی در عربستان است؛ بنابراین بن سلمان که از آغاز ولیعهدی به دنبال ایجاد تحولات اقتصادی و اجتماعی در عربستان بود، امروز با سد محکمی چون محافظه کاران وهابی رو به رو است و از این جهت اتفاقات اخیر جامعه سعودی، آزمون مهمی در مسیر اصلاحات بن سلمان به شمار می آید.

در مورد راهیابی زنان به ورزشگاه، جامعه محافظه کار در عربستان با صدایی متفاوت از همیشه اعتراضات خود را مطرح کردند. این بار اعتراضات در فضای مجازی و شبکه های اجتماعی مطرح شد. محافظه کاران سنتی بر این باورند که با اصلاحات اجتماعی، عربستان به شعبه ای از لاس وگاس (شهری که به بی بند و باری معروف است) تبدیل می شود.

جمال خشگی، روزنامه نگار برجسته سعودی، که در آمریکا مستقر است در مورد تحولات اخیر در روزنامه «واشنگتن پست» نوشت: «ترس، بازداشت های گسترده و فریب عمومی، عباراتی است که در ماه های آینده در عربستان سعودی معنای جدید پیدا می کند.»

خشگی در ادامه می نویسد که پوست اندازی اجتماعی در عربستان بدون دردسر و در آرامش صورت نمی گیرد و در این مسیر مقاومت های زیادی شکل خواهدگرفت.

قدرت نمایی به سبک جدید

پس از آن که براساس دستور محمد بن سلمان قرار شد ممنوعیت رانندگی زنان در عربستان لغو شود، سوالی در فضای بین المللی در رابطه با این تصمیم مطرح شد؛ این موفقیت برای زنان عربستان حاصل فعالیت ها و مبارزات جامعه مدنی بود یا آن که بازی جدید بزرگان بر سر قدرت است؟ جین کینیمونت، در موسسه چتم هاوس لندن در این رابطه به خبرگزاری «اسوشیتدپرس» گفت: «شاهزاده بن سلمان تلاش می کند تا نشان دهد که بازیگر اصلی در فضای سیاسی و اجتماعی کشور است.»

«او در تلاش است تا خواسته های اجتماعی را که پادشاهان گذشته از انجام آن عاجز بودند به نام خود، به انجام برساند.» کینیمونت معتقد است که لغو ممنوعیت برای رانندگی زنان، گرچه در سایر مبارزات مدنی نمود بیشتری پیدا می کند، اما رقابت با دیگر کشورهای عربی دلیل اصلی آن بوده است. پس از آن که روابط دیپلماتیک عربستان و قطر رو به تیرگی گذاشت ریاض تلاش می کند که با باز کردن فضای اجتماعی از قافله استحاله دولت های عربی در حاشیه خلیج فارس عقب نماند.

نیمی از جمعیت عربستان سعودی زیر 25 سال است و این جمعیت جوان با قالب های ذهنی افراط گرایان سنتی سازگاری ندارد. از این رو حاکمان سعودی ناچارند برای تداوم حیات خود دست به اصلاحاتی از این دست که از ریاض آغاز شده است، بزنند.

ملی گرایانه با شمشیر

گرچه شاه ۸۱ ساله عربستان، حواشی زیادی را پس از انتهاب پسرش به عنوان ولیعهد در کشور ایجاد کرد، اما به نظر می رسد که مقام مسئولی با ۳۲ سال سن به مراتب شناخت بهتری نسبت به خواسته های جوانان کشور دارد. کریستین دیوان، عضو موسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن بر این باور است که محمد بن سلمان از زمانی که به عنوان ولیعهد، زمان امور سیاسی را در عربستان در دست گرفت از ایدئولوژی جدیدی پیروی می کرد. او تلاش می کند در مسیر تقویت ملی گرایی حرکت کند.

تقویت پایه های ملی گرایی بدون ایجاد حس میهن پرستی در جوانان و نوجوانان غیرممکن است. پری کامک از اعضای انجمن کارنگی که در پروژه صلح بین المللی فعالیت می کند، در رابطه با ملی گرایی در عربستان سعودی به روزنامه «لس آنجلس تایمز» گفت که به نظر می رسد بن سلمان برای مقابله با افراطیون از پشتوانه ای قوی برخوردار است؛ چرا که یکی از اهداف ولیعهد برای ایجاد اصلاحات در عربستان به موضوعات اقتصادی مرتبط می شود. او در تلاش است وابستگی کشور به نفت را کاهش داده و اقتصاد سعودی را به بخش خصوصی واگذار کند؛ خبر بدی که می تواند تندروها و روحانیون سنتی وهابی را کنترل کند.

آتش زیر خاکستر

لغو ممنوعیت رانندگی برای زنان، حضور هرچه بیشتر زنان در عرصه های اجتماعی و به رسمیت شناختن آزادی های مدنی بیشتر در جامعه سعودی، همواره در تقابل نظر با تندروهای وهابی و روحانیون سنتی در این کشور بوده است. در روزهای اخیر زمانی که هشتگ «ملی گرایی گناه نیست» در شبکه های اجتماعی از سوی کاربران سعودی داغ شد، برخی چهره های مذهبی خواستار توبیخ استفاده کنندگان از این هشتگ شدند.

این چهره های افراطی، تعلل پلیس مذهبی سعودی در برخورد با این کاربران را نابخشودنی توصیف کرده و خواستار مقابله با فضای کنونی شدند. با اینکه تحولات و اصلاحات در هفته های اخیر با سرعت هرچه بیشتر در این کشور شکل می گیرد، اما به گفته فیلیپ لوتر از سازمان عفو بین الملل، نباید گمان کرد که افراط گرایان در این کشور فاقد قدرت و تاثیرگذاری اند.

لوتر در مقاله ای در روزنامه «واشنگتن پست» نوشت: «زنان در ژوئن آینده در خیابان های ریاض و دیگر شهرهای عربستان سعودی جشن می گیرند. این جشن، گام اول مسیر است که ناگزیر به رفع تمام محدودیت ها و تبعیض های اجتماعی در چارچوب جامعه سعودی منجر خواهدشد، اما خطر افراط گرایان همچنان باقی است. آن ها مهمترین عامل در ایجاد و تداوم تبعیض های گوناگون در بستر اجتماع به شمار می آیند.