هنوز هويت ملی ایرانی، مطالبه ما نشده است

اصغر مهاجري؛ استاد دانشگاه و جامعه شناس در روزنامه اعتماد نوشت: پاسپورت ايراني بخشي از هويت ايراني است و هويت، امر سيستمي است. نگاه ما در بررسي دلايل فروكش يا افزايش هويت و تشخص هويت اجتماعي بايد برگردد به يك نگاه نظام واره و يك نگاه سيستمي.

ما در بخشي از هويت ملي خودمان كه بخشي از هويت اجتماعي هست، خرده هويتي به نام هويت پاسپورتي داريم كه مي‌تواند جايگاه هويت ملي من را در ميان ساير ملت‌ها مشخص كند و به من ايراني يك احساس رضايتبخشي بدهد كه من در رتبه‌بندي و مقايسه خودم، به عنوان هويت ملي خودم با ساير هويت‌ها احساس راضي‌كننده و رضايتبخش داشته باشم از اينكه جايگاه خودم را بر اساس شرايط تاريخي و جغرافيايي و سياسي خودم و بسياري از متغيرهاي ديگر به دست آورده‌ام.

در اين مجموعه، تغيير يك بخش بدون تغيير بخش‌هاي ديگر، شدني نيست. زماني كه عناصر ديگر را نتوانيد تغيير دهيد، قادر نخواهيد بود هويت ملي يا بخشي از هويت ملي را كه در پاسپورت شما مشخص است تغيير دهيد و نمي‌توانيد تشخص اجتماعي پيدا كنيد فقط به اين خاطر كه روابط اجتماعي خوبي برقرار كرده‌ايد. اگر مي‌خواهيد شخصيت اجتماعي شما تغيير پيدا كند، بايد به تمامي عناصر و متغيرها توجه كنيد، ارتقاي بعد اقتصادي و وجاهت اجتماعي و حتي پوشش ظاهري و در مجموع، تمام عناصر تشكيل‌دهنده شخصيت‌تان بايد ارتقا پيدا كند.

در افزايش هويت ملي يا افزايش اعتبار موقعيت ما در حوزه هويت ملي كه بخشي از اين، از طريق ويزا انجام مي‌شود اما، اين اتفاق نيفتاده. يعني ما ساير عناصر تاثيرگذار در هويت اجتماعي و هويت ملي ايراني را نتوانستيم بهبود دهيم و به همين دليل، توفيق‌مان در ارتقاي اعتبار پاسپورت هم چندان مناسب و شايسته نيست. زماني كه ديگران به ما نگاه مي‌كنند، به تمام عناصر هويتي ما نگاه مي‌كنند. به روش‌هاي ما و موقعيت اقتصادي ما و حتي موقعيت شهرهاي ما. زماني كه در گزارش مجمع جهاني اقتصاد موقعيت رتبه اقتصادي شما، بالاي ٩٠ است و موقعيت منطقه شما در خاورميانه و شاخ آفريقا ٢٢ است و ساير عناصر هويتي شما جاي تامل دارد، نمي‌توانيم صرفا از طريق برقراري يك سري روابط يا گرفتن پاسپورت بدون ويزا، شانس خودمان را در افزايش اعتبار پاسپورت ايراني افزايش داده و هويت مان را توسعه بدهيم. زماني كه دولت تصميم به ارتقاي هويت ملي و هويت اجتماعي مي‌گيرد، اين تصميم روي كاغذ، بايد مطالبه اجتماعي هم بشود.

متاسفانه هنوز ما ايراني‌ها آمادگي اين را نداريم كه به عنوان يك باور و به عنوان يك مطالبه فرهنگي و يك مطالبه اجتماعي، تشخص خود و هويت خود را افزايش دهيم و به همين دليل رفتارهايي كه در داخل و خارج از كشور از ما ايراني‌ها سر مي‌زند، به‌شدت متاثر از اين است كه در شان يك ملت پرآوازه با جايگاه ويژه در سطح جغرافيايي، فرهنگي، اجتماعي، تاريخي، تشخص و ظهور پيدا نكرده‌ايم. البته زير سوال رفتن اعتبار پاسپورت ايراني در ساير كشورها، براي آن افرادي كه دغدغه هويت ملي و هويت ايراني دارند، متاثر‌كننده است وگرنه، زماني كه به دليل وجود نابرابري‌هاي اجتماعي، عده‌اي دريا دريا نعمت هستند و عده‌اي در فقر، اهالي فقر اصلا به اين نمي‌انديشند كه سفري به خارج از ايران داشته باشند يا يك فرد خارجي، آنها را چگونه مي‌بيند و در ساير كشورها، ايراني‌ها چطور انگشت‌نگاري يا چشم‌نگاري مي‌شوند.

اين اتفاق نمي‌تواند اكثريت جامعه را تحريك كند مگر آن بخش از جامعه كه از روشنگري برخوردارند و ارتباطات بين‌المللي دارند و سفر مي‌روند و موقعيت ايراني به عنوان يك هويت ملي نزد ساير ملل براي‌شان مهم است. در واقع، هويت ملي و تشخص طلبي ايراني در عرصه بين‌الملل، تبديل به يك باور فرهنگي و مطالبه اجتماعي، سياسي ما نشده و هنوز فكر مي‌كنيم كه هر آنچه در داخل كشور انجام مي‌دهيم و خوشايند خودمان است، در عرصه جهاني هم با همين شاخص‌هاي داخلي سنجيده مي‌شويم و ما بهترينيم. در حالي كه ملتي مي‌تواند به تشخص و منش و هويت ملي توجه كند و از اين بابت دغدغه داشته باشد كه با عرف بين‌الملل و الفباي جهاني و شاخص‌ها و استانداردهاي جهاني و فرهنگ جهاني و حتي با رسانه ملي بر اساس دانش رسانه‌اي خودش آشنا باشد.

ما همچنان در حصر نگرش‌ها و باورهاي خودمان هستيم و معتقديم كه ما برترينيم و ما بهترينيم و ديگران بايد با ما سنجيده شوند. آقاي روحاني هم براي رسيدن به وعده‌هايي كه از جمله آن، ارتقاي اعتبار پاسپورت ايراني بوده، بايد تا حدي از اتخاذ تصميمات برزخي بيرون آمده و شفاف‌تر شود. محافظه‌كاري و سياسي كاري در بعضي وعده‌ها، ممكن است او را از تحقق وعده باز‌بدارد. برآورد من اين است كه در مورد اين وعده، اتفاق چندان جدي‌اي رخ نمي‌دهد مگر آنكه كل جامعه ايراني، كل سكانداري و مديريت فرهنگي سياسي كشور، نسبت به ارتقاي هويت ملي، عزم ملي پيدا كنند و خط قرمزها را بر اساس منافع ملي تعريف كنند و به سمت باورهايي بروند كه تشخص ما را در عرصه بين‌الملل افزايش مي‌دهد تا در نهايت، اين فرآيند به مطالبه عمومي جامعه ايراني تبديل شود.