ستون فقرات تاریخ تمدن در ایران

بهرام دبیری در روزنامه شرق نوشت: الان سال‌هایی است نه‌چندان دراز که اسم کوروش به‌عنوان نجیب‌ترین، انسان‌دوست‌ترین و اهل مداراترین پادشاهی که تاریخ جهان به یاد دارد، تقریبا می‌توان گفت در همه‌جای جهان مطرح است؛ از سازمان ملل گرفته تا اعلامیه حقوق‌بشر یا اعلامیه استقلال آمریکا که او را الگو قرار داده‌اند، این چیزی است که از یک نام و یک پادشاهی مربوط به دوهزارو ٥٠٠ سال پیش برمی‌آید.

این یک طرف قضیه است که متن‌ها و قوانینی هست؛ همین کتابی که چند سال پیش در ایران منتشر شد که مسئله حقوق کارگرانی که در تخت‌جمشید کار می‌کردند، دستمزدهایشان، مرخصی‌هایشان، وضعیتی که اگر زنی حامله است، اگر کارگری آسیب می‌بیند، تمام این حقوق پیش‌بینی شده است. این می‌تواند برای تاریخ و فرهنگ ایران باعث افتخار باشد، لااقل به این دلیل که ما در این کشور هرگز برده‌داری نداشته‌ایم؛ یعنی کسانی که تخت‌جمشید یا بناهای دیگر را ساخته‌اند، هرگز به‌عنوان برده کار نکرده‌اند، به‌عنوان کارگر کار کرده‌اند. این اتفاق مهمی است.

از آن‌طرف، وقتی که شما به بنایی مثل تخت‌جمشید می‌روید، یکی از مهم‌ترین چیزهایی که من در آنجا استنباط می‌کنم، نوعی سلامت نفس آدمیزاد است؛ یعنی در قیاس با معماری یونانی مثلا؛ شما در آنجا یک اقتدار، یک نیروی سرکوبگر، یک صاحب برده، یک پادشاه و بردگان را دارید. در طراحی اندام‌ها، طراحی لباس‌ها و صورت‌ها تفاوت این دو قشر اجتماعی به‌وضوح پیداست، درحالی‌که چنین برخوردی را در تخت‌جمشید با چهره‌ها و اندام‌ها ندارید. تمام طراحی‌ای که روی چشم‌ها، صورت‌ها، موها و ریش‌ها شده است، اگر هدیه‌برندگان هستند، اگر سغدی‌ها هستند، اگر هر ولایت دیگری است که دارد هدیه می‌آورد، طراحی آن صورت‌ها و جزئیات عینا همان طراحی‌ای است که روی چهره پادشاه است. به اعتقاد من، این خیلی نکته مهمی است. هیچ تفاوتی نیست مگر در لباس‌ها، کلاه‌ها و نشانه‌هایی که نشانه اقوامی هستند که زیر پرچم این امپراتوری دارند در آسایش زندگی می‌کنند.

این ایده؛ ایده این سلامت نفس، نبودن برده، حفظ حقوق آدمیزادها، احترام به باورها، دین‌ها، رفتارها و مناسک، این واقعا چیزی است که باعث افتخار است برای یک سرزمین، حالا چه مقدار ما به آن توجه کنیم یا به آن عمل کنیم یا به آن باور داشته باشیم، موضوع دیگری است. درعین‌حال چیز بزرگ‌تری مطرح است و آن، این است که کتابی در اختیار من است که موزه لوور چاپ کرده با تیراژ ١٠٠ یا ٢٠٠ نسخه فقط برای مدیران لوور. من جایی به این کتاب برخورد کردم، ولی هرجا که جستم، در آمازون، در تمام کتاب‌فروشی‌ها و در اینترنت، این کتاب وجود نداشت. بالاخره من از طریقی توانستم یک جلد از این کتاب را به دست آورم. این کتاب، خیلی کتاب مهمی است. دارم با ناشری حرف می‌زنم، امیدوارم این کتاب ترجمه و چاپ شود و در اختیار مردم ایران، به‌خصوص هنرجویان، قرار بگیرد. این کتابی است به روایت لوور؛ چون می‌دانید که نه‌تنها در سیاست لااقل در این یکی، دو سده اخیر، از طرف غرب توطئه‌های وحشتناکی علیه این سرزمین شده، لااقل از وقتی که نفت مطرح شده است. اما حتی نه‌تنها سیاست‌مدارها، بلکه آکادمیسین‌ها هم عادلانه درباره تاریخ ایران گفت‌وگو نکرده‌اند؛ مثلا اینکه مبدأ خط را برای سومر می‌گذارند یا چیزهایی دیگری را برای بین‌النهرین یا مصر. آن کتاب به ما می‌گوید که همه آنچه ما در طول تاریخ هنر سه یا چهار‌هزارساله گذشته در کل این منطقه، از هند تا مدیترانه و یونان و حتی رم داریم، منشأ و مبدأ این اَشکال، ایران است؛ آن چیزی که من نامش را گذاشته‌ام ستون فقرات تاریخ تمدن؛ یعنی زاگرس. از شمالی‌ترین نقطه که مارلیک است تا به پایین می‌آییم در زیر دریاچه ارومیه، حسنلو و به‌همین‌ترتیب سراسر زاگرس را که تا جنوبی‌ترین نقطه برویم که شوش است و به نزدیکی‌های خلیج‌فارس برسیم، یک تاریخ تمدن شگفت‌انگیز است که اتفاقا نکته جالب برای من به‌عنوان یک نقاش این است که این کتاب اسمش «دستور زبان شکل» است.

این کتاب یادآوری می‌کند تمام اشکالی که در تاریخ هنر کل این سرزمین، تا یونان و مصر، می‌بینیم، شروع این طراحی و این اشکال از منطقه زاگرس است و به‌تدریج با تغییراتی به بقیه جاهای منطقه تا اروپا می‌رود. به‌ نظر من این چیزهایی است که اگر بخواهم امروز حرف بزنم، در دانشگاه‌های ما تدریس نمی‌شود، بی‌توجهی جدی به آن می‌شود - یا استادها بی‌خبرند یا تحقیقات لازم را نکرده‌اند- و متأسفم که بگویم چنین سرزمینی با این تاریخ زیبایی‌شناسی و مجسمه و نقاشی و شکل و فرم و ادب و آداب و حقوق و احترام و انسانیت، حالا دانشکده‌های ما و دانشجویان ما چشمشان به این است که در نیویورک یا در پاریس چه کارهایی انجام می‌شود که سعی کنند شبیه به آنها باشند. این برای من باعث تأسف است.