سرنوشت تهران و چالش  آب  آلوده

روزنامه آرمان- زهرا سلیمانی: از قدیم‌الایام کشور ایران به‌دلیل وضعیت جغرافیایی با چالش‌های فراوان درباره کمبود آب مواجه بوده است. درحالی که کماکان ایران با خشکسالی دست و پنجه نرم می‌کند معضلی جدیدی هم کلانشهر‌های کشور را درگیر کرده است: کیفیت آب درحال کاهش است و این می‌تواند تبعات مختلفی به دنبال داشته باشد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد سرانه آب کشور به کمتر از‌هزار و ۳۰۰ متر مکعب به ازای هر نفر رسیده و این امر گواه خشکسالی است. وجود بحران آب در ایران امری انکارناپذیر است. گرچه میزان مصرف آب در پایتخت کاهش یافته است، اما مساله بحران آب همچنان پابرجاست و لازم است به این مساله توجه ویژه‌ای شود. هم‌اکنون ذخیره فعلی آب در مناطق تهران یک‌میلیون و ۱۸۸‌هزار مترمکعب است. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده ۲۲‌درصد از آب مصرفی استان تهران از سدها، ۲۰‌درصد از روان‌آب‌ها و ۵۸‌درصد از آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود.

در ۱۱سال اخیر سطح آب آبخوان تهران ۹/۱متر کاهش یافته است. مصرف سالانه آب تهران به‌طور میانگین یک‌میلیارد و ۵۰‌میلیون مترمکعب تخمین زده شده است. در تهران ۵۰۰حلقه چاه وجود دارد که۳۰‌درصد منابع آب پایتخت را تامین می‌کند. در واقع آب‌های سطحی و چاه با هم اختلاط پیدا می‌کنند. بر اساس آمار در سال آبی گذشته حدود یک‌میلیارد و ۲۵‌میلیون مترمکعب آب از منابع آبی سطحی و زیرزمینی برای تامین آب شرب استان تهران اختصاص یافت.

وضعیت آب شرب پایتخت چگونه است؟

هم‌اکنون متوسط نیاز آب شرب شهر تهران یک‌میلیارد و ۱۰۰‌میلیون مترمکعب ارزیابی شده است. با توجه به وضعیت آب و هوا، بارش، ذخیره برفی و منابع آب زیرزمینی بخشی از این نیاز از منابع آبی سطحی (سدهای پنج‌گانه تهران) و بخشی دیگر از منابع آب زیرزمینی تامین می‌شود. در روزهای اخیر شهردار تهران به وجود تعداد قابل‌توجهی قنات و آبراهه‌های زیرزمینی در زیر شهر تهران اشاره کرد و گفت: «این قنات‌ها در زیر شهر تهران از شمال به جنوب استمرار یافته‌اند که زمینه ریزش و فرونشست زمین را ایجاد کرده است.» محمدعلی نجفی به کمبود منابع مالی برای اجرای برنامه‌های مقاوم‌سازی و ارتقای زیرساخت‌ها از جمله نوسازی شبکه تاسیسات آب و برق شهری اشاره و تاکید کرد: «روند کند اجرای پروژه فاضلاب شهری تهران و وجود یک شبکه سیال چاه‌های سنتی دفع فاضلاب، شهر را آسیب‌پذیر کرده و آب شرب شهر را در معرض خطر قرار می‌دهد.» درضمن حدود ۷۰‌درصد از آب شرب شهر تهران از آب‌های سطحی تامین می‌شود.

نیترات چالش آب پایتخت است

اولین فردی که به‌طور صریح وجود نیترات در آب تهران را رسانه‌ای کرد، مرضیه وحید دستجردی، وزیر اسبق بهداشت بود. در آن دوران این مساله با واکنش‌های ضدونقیض فراوانی روبه‌رو شد. در آخر هم برخی از کارشناسان به وجود نیترات بیش از حد مجاز در برخی از مناطق شهر تهران اذعان کردند. نیترات یکی از مضرترین عناصری است که به‌دلیل نفوذ فاضلاب‌های انسانی و حیوانی در سفره‌های آب زیر زمینی پایتخت وجود دارد. با توجه به اینکه منابع آب تهران از آب سطحی رودخانه‌ها و منابع آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود، طبیعتا آب تصفیه و میکروب‌زدایی می‌شود، اما نیترات آب همچنان باقی می‌ماند. بنابراین بخشی از آب سدهایی همچون لتیان وکرج تامین‌کننده آب شرب تهران آلوده به نیترات بوده و بسیاری از آلودگی‌ها به‌صورت غیرمجاز، بدون نظارت و کنترل مناسب وارد رودخانه‌های تامین آب پایتخت می‌شود. از سوی دیگر نفوذ نیترات آب سفره‌های زیرزمینی را آلوده کرده که این مساله پیامدهای ناگوار فراوانی برای محیط‌زیست به‌دنبال دارد.

یکی دیگر از چالش‌های حوزه آب و فاضلاب تهران مساله فرسودگی لوله‌های آب است که این مساله علاوه بر هدررفت آب منجر به آلودگی آب شرب نیز می‌شود، چون آلودگی‌ها به‌دلیل کهنگی لوله‌های آب وارد لوله‌ها شده و به تمام شبکه آب منتقل می‌شوند. چندی قبل هم عبدالرضا هاشم‌زایی، عضو مجمع نمایندگان استان تهران، درباره نوسازی لوله‌های آب پایتخت گفت: «به‌دلیل تاثیر مستقیم این موضوع بر سلامت مردم دولت باید هزینه تحقق نوسازی شبکه آبرسانی را تامین کند تا سیستم لوله‌کشی در برابر نفوذ آب‌های آلوده به سیستم آب آشامیدنی نوسازی و بهسازی شود.» باید توجه داشت که پوسیدگی لوله‌ها با هدررفت ۳۰‌درصدی آب همراه است. در این زمینه سید محسن طباطبایی مزدآبادی، دبیر انجمن علمی اقتصاد شهری ایران نیز گفت: «مصرف در بخش شهری و خانگی حدود شش‌درصد از کل آب مصرفی را تشکیل می‌دهد و ۳۰ تا ۳۲‌درصد اتلاف آب به‌دلیل فرسودگی لوله‌های انتقال و توزیع صورت می‌گیرد.»

بحران مدیریتی کشور درحوزه آب

نماینده مردم تهران در مجلس درباره وضعیت آب پایتخت به «آرمان» می‌گوید:‌ یکی از چالش‌های موجود در تهران هدررفت شبکه آب شرب است. امید است وزیر جدید نیرو در این زمینه تمهیدات لازم را بیاندیشد. محسن علیجانی زمانی می‌افزاید:‌ در برخی از شهرستان‌های استان تهران می‌توان مصرف آب شرب و آب صنعتی را به‌شکل دوسامانه‌ ایجاد کرد. همچنین در این وضعیت می‌توان آب شرب را از آب مصارف دیگر تفکیک کرد. او درباره وضعیت فاضلاب شهر تهران تاکید می‌کند: هم‌اکنون در تهران ۵۰‌درصد آب به‌شکل مجدد بازچرخانی می‌شود، درحالی که این روند در برخی از شهرستان‌های استان تهران ۲۵‌درصد هم نیست. برای مثال فاضلاب اسلامشهر با جمعیت ۸۰۰‌هزار نفر با هدررفت پسماند آب شرب روبه‌روست. اگر ساماندهی آب‌های فاضلاب جنوب استان تهران انجام شود، می‌توان صد‌هزار هکتار زمین را با استفاده از آب‌های پسماند یا آب‌های سالم، اما آلوده به پسماندهای کارخانه‌ها آبیاری کرد.

برای مثال نهر فیروزآباد و رودخانه سرخه‌حصار سالانه ۴۰۰‌هزار‌میلیون مترمکعب در جنوب استان آورد دارند. با اقدامات کارشناسی‌شده می‌توان از این آب‌ها برای آبیاری ۷۰‌هزار هکتار اراضی استفاده کرد. به‌گفته او اگر تصفیه‌خانه جنوب تهران بنابر قول‌های رئیس‌جمهوری در دی ۹۴ احداث شود، طبیعتا قابلیت بازچرخانی آب و بهره‌وری از این امکان محقق می‌شود. این نماینده مجلس تاکید می‌کند: در کشور با وجود مشکلات تغییر اقلیم، مهم‌ترین نارسایی موجود بحران آب خالی شدن سفره‌های زیر زمینی نیست، بلکه بحران مدیریت است. به‌گفته او با اعمال برنامه مشخص و جامع می‌توان مشکلات موجود در حوزه آب را مدیریت کرد. برخی کارشناسان تفکیک آب شرب را از آب دیگر مصارف با توجه به بسترهای موجود در شهر تهران امکانپذیر نمی‌دانند، در این زمینه این نماینده مجلس می‌گوید:‌ اعمال این‌گونه اقدامات در شهر تهران دشوار است.

هرچند در برخی از ۱۶ شهرستان‌های استان تهران می‌توان این‌گونه اقدامات را انجام داد. برای مثال هم‌اکنون آب استفاده‌شده در شهرک‌های صنعتی آب شرب است، درحالی که می‌توان از طریق سامانه‌ای متفاوت آب مصرفی در شهرک‌های صنعت را ساماندهی کرد. درضمن با دوسامانه‌ای کردن آبرسانی در برخی از شهرستان‌های استان تهران می‌توان مشکلات موجود در زمینه آب استان تهران را برطرف کرد. علیجانی زمانی می‌افزاید: این اقدام در دستور کار وزیر جدید نیرو قرار دارد. این نماینده مجلس تاکید می‌کند: بی‌شک دوسامانه‌ای کردن آبرسانی می‌تواند در مدیریت مصرف آب در کشور نقش موثر داشته باشد.