جغرافيای پاتوق‌های مصرف مواد مخدر در تهران

«پاتوق»؛ مكاني براي مردن يا بودن

«پاتوق» بخشي از خرده‌فرهنگ اعتياد در عصر موبايل و تكنولوژي است كه با تورق تاريخ دو دهه اخير مصرف مواد مخدر در پايتخت، ردش را در اوايل دهه ٨٠ پيدا مي‌كنيم. مدلي از زيست در اعتياد كه ٢٠ سال هم عمر نكرده اما امروز از چنان سلسله مراتب قدرت و ساختار و سازماندهي پيچيده و منظم برخوردار است كه مي‌تواند مورد تحقيق پژوهشگران حوزه اعتياد قرار گرفته و كالبدشكافي شود.

«جغرافياي پاتوق‌هاي مواد مخدر در تهران»، تنها تحقيق درباره ساختار پاتوق‌هاي آشكار و پنهان معتادان است كه تا امروز انجام و منتشر شده است. معصومه معارف‌وند؛ استاديار گروه آموزشي مددكاري اجتماعي دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي، اين تحقيق را در سال ١٣٩٥ انجام داده و نتايج تحقيق، برگرفته از گفت‌وگو با ٢٢ نفر از ارايه‌دهندگان خدمات سيار كاهش آسيب اعتياد در پاتوق‌هاي تهران است. به استناد نتايج اين تحقيق، گونه‌شناسي پاتوق‌هاي مصرف مواد مخدر در تهران نشان مي‌دهد كه سه نوع پاتوق در پايتخت وجود دارد و هر نوع، بنا بر بافت پيراموني و دروني پاتوق، مراجعان، صاحبان و محافظان پاتوق، سلسله مراتب قدرت و حتي نحوه عرضه مواد مخدر، از گونه ديگر منفك شده و «فرحزاد»، «شوش» و «خلازير»، سه گونه مشخص پاتوق‌هاي پايتخت هستند. غير از اين، هر چه هست، ماهيت و ساختار پاتوق ندارد و صرفا تجمعات خرد و گردهمايي چند كارتن‌خواب بي‌پناه است كه در سطح شهر تهران، بسيار قابل مشاهده است.

«فرحزاد»؛ مخوف‌ترين پناهگاه در دل طبيعت

در نتايج اين تحقيق، پاتوق‌هاي مصرف‌گونه «فرحزاد» كه وجه تسميه‌اش، محل استقرار نخستين پاتوق‌ها در رود - دره فرحزاد است، چنين تعريف شده است: «دره فرحزاد شامل چندين پاتوق است. در اين گونه، پاتوق معمولا با موانع طبيعي يا انسان‌ساخت محصور شده و به دليل موقعيت محل، دسترسي به پاتوق‌ها بسيار سخت است و براي رسيدن به پاتوق بايد مسير بسيار دشواري را طي كرد و رسيدن به پاتوق با اتومبيل امكان‌پذير نيست. در اينگونه، سلسله مراتب قدرت بسيار جدي وجود دارد. پايين‌ترين رده قدرت، زنان و كودكاني هستند كه در پاتوق رفت و آمد مي‌كنند و مصرف‌كننده مواد هستند. معمولا كودكان و زنان بايد تحت حمايت ديگران باشند و البته، بيشتر هم مورد سوءاستفاده و بهره‌كشي قرار مي‌گيرند. رده دوم، مردان مصرف‌كننده مواد هستند كه به طور موقت، يا در تمام ساعات شبانه‌روز در پاتوق مستقر هستند و ممكن است ماه‌ها در پاتوق زندگي كنند. رده سوم، فروشنده مقيم ومحافظان پاتوق هستند. پاتوق‌هاي گونه فرحزاد، معمولا محافظاني دارد موسوم به چماق‌داران كه از توزيع‌كننده مواد محافظت مي‌كنند تا اگر خطري او را تهديد كرده و نيروي انتظامي به پاتوق نزديك شود، فروشنده را از منطقه دور كنند. بالاترين رده قدرت در پاتوق‌هاي گونه فرحزاد، پاتوق‌دار است كه مالك آن محدوده جغرافيايي است و قدرتش را در آن محدوده اعمال مي‌كند. كل مواد توزيع شده در پاتوق‌هاي گونه فرحزاد، به واسطه پاتوق‌دار تامين مي‌شود و اوست كه تصميم مي‌گيرد، چه كسي، در چه ساعتي مواد را در پاتوق توزيع كند و اوست كه شيفت توزيع و حتي محافظت را تعيين مي‌كند. در پاتوق گونه فرحزاد، اقشار ديگري هم حضور دارند كه بخشي از چرخه مالي پاتوق را تامين مي‌كنند؛ تن‌فروشان كه الزاما در پاتوق تن‌فروشي نمي‌كنند و مصرف‌كننده مواد و تحت حمايت يك مصرف‌كننده يا پاتوق‌دار هستند و براي تامين هزينه‌هاي مواد مصرفي‌شان از پاتوق خارج شده و تن‌فروشي كرده و درآمد حاصل را براي تامين مواد مصرفي، دوباره به پاتوق برمي‌گردانند. قشر دوم، فروشندگاني هستند كه ممكن است ماه‌ها در پاتوق بمانند و پاتوق را ترك نكنند. آنها كه مصرف‌كننده هم هستند، با ايجاد بازار كوچكي در حاشيه پاتوق، تامين اقلام مورد نياز مصرف‌كنندگان؛ مواد خوراكي و پايپ و فندك را بر عهده دارند. اين پاتوق‌ها معمولا ٢٤ ساعته و حداقل در دو شيفت كاري فعال است اما ورودي اين پاتوق‌ها در ساعت‌هاي مختلف شبانه‌روز متفاوت بوده و معمولا در ساعات روز و هواي روشن، مراجعات كمتر است و با تاريكي هوا، افزايش مي‌يابد.»

«شوش»؛ سهل و مهربان است

«خلازير»؛ بازخواني تاريخ

خاطرات، زنده است

فعالان ارايه خدمات سيار كاهش آسيب اعتياد، در مرور خاطرات و مخاطرات ١٢ سال تلاش براي كم خطر كردن هر چه بيشتر اعتياد براي مردان و زنان در بند مواد مخدر، حتما به ياد مي‌آورند نخستين ماه‌هاي پس از مجوز رييس وقت قوه قضاييه براي ارايه سرنگ و سوزن و خدمات كاهش آسيب اعتياد به معتادان خيابانگرد را. روزهايي كه خبري از پاتوق نبود در بهار و تابستان ١٣٨٤ و خبري از شيشه هم نبود و كراك تقلبي بود و هرويين و معتادان خياباني كه اغلب، مصرف‌كننده تزريقي كراك و هرويين بودند، سرنگ‌هاي‌شان را در شكاف ديوارها و زير صندلي پارك‌ها و حفره بلوك‌هاي سيماني جدول‌بندي خيابان‌ها پنهان مي‌كردند و تيم‌هاي سيار ارايه خدمات كاهش آسيب اعتياد OUT REACH كه معمولا از بهبود يافتگان اعتياد بودند و مستقر در نخستين مراكز گذري كاهش آسيب اعتياد DIC - DROP IN CENTER كه در خيابان‌هاي جنوب تهران و نزديك به دروازه غار و باغ آذري و ميدان شوش و پامنار و مولوي راه افتاده بود، صبح‌ها از ساعت ٦ يا ٧ صبح تا كمي گذشته از ظهر، پاي پياده در پارك‌هاي اطراف محل مي‌گشتند و علاوه بر زنبيل‌هاي كوچك حاوي لقمه‌هاي ساده و فلاسك آب جوش و ليوان‌هاي كاغذي و قند حبه براي كارتن‌خواب‌هاي گرسنه وتشنه، وسايل ساده زخم‌بندي و سرنگ‌هاي يك‌بار مصرف و پنبه الكلي و آب مقطر همراه داشتند و البته، يك سطل كوچك دردار از جنس پلاستيك ضخيم براي جمع‌آوري صدها و صدها سرنگ و سوزن خون آلود رها شده در سايه چمن‌ها و حاشيه تنه درختان و كنج پياده روها و همه جا و همه جا و همه جا...

بيماراني كه در آن سال‌هاي اول دهه ٨٠، از خدمات كاهش آسيب اعتياد بهره‌مند شدند، در مقايسه با مردان و زناني كه امروز، «كارتن‌خواب» مي‌شناسيم‌شان، شرايطي به مراتب سخت‌تر و دردي به مراتب عميق‌تر را تجربه مي‌كردند. اگرچه مواد مصرفي‌شان؛ هرويين و كراك هرويين، خلوص بيشتر و بهتري در مقايسه با هرويين و ترياك و شيشه امروز داشت، اما تا پيش از بهمن ماه ١٣٨٣ و انتشار بخشنامه رييس وقت قوه قضاييه درباره ضرورت ارايه خدمات كاهش آسيب اعتياد، هيچ مركزي براي ارايه خدمات درماني و حمايتي، درمان و حمايت كه سهل است، حتي براي شنيدن حرف‌هاي‌شان وجود نداشت. در آن سال‌ها، تنها امكان موجود، مطب روانپزشكان و بخش‌هاي روانپزشكي بيمارستان‌ها بود كه هزينه مراجعه به اين مراكز، با گروه خوني معتاد خيابان خواب - كه آن زمان، هنوز امرار معاش از راه زباله‌گردي را هم ياد نگرفته بود و با رقت‌آورترين وضع ممكن، هزينه مواد مصرفي‌اش را جور مي‌كرد - در تضاد كامل بود. راه‌اندازي مراكز گذري كاهش آسيب اعتياد، مثل باز شدن درهاي بهشت بود؛ مراكزي كه حياتي‌ترين خدمت‌شان، ارايه يك وعده غذاي گرم بود براي معتاداني كه به علت فقر مفرط، مدت‌ها بود مرز سوءتغذيه شديد را هم پشت سر گذاشته بودند.

دستاني براي مهرباني

امروز، مراكز كاهش آسيب اعتياد، كلينيك‌هاي ترك اعتياد و انجمن‌هاي غيردولتي ارايه خدمات حمايتي براي معتادان خيابان خواب، ١٢ سالگي خود را جشن مي‌گيرند و در پايتختي كه تعداد معتادان كارتن‌خوابش، حدود ١٥ هزار نفر برآورد شده و معتادانش سالانه ٨٠ تن ماده مخدر و محرك مي‌بلعند، سه گروه متشكل از مردان و زنان بهبود يافته يا بيگانه با مواد مخدر و وابسته به سه انجمن غيردولتي، ٧ روز هفته در آمد و شد توزيع غذاي گرم براي كارتن‌خواب‌هاي مطرود و مداواي زخم‌هايي هستند كه بيش از ناسوري بر اثر سوختگي و عفونت، بر اثر نامهرباني‌هاي همسايگان‌شان، متورم و متعفن شده است.

در يك هم انديشي غيررسمي و غيرمكتوب، «طلوع بي‌نشان‌ها» و «تولد دوباره» و «سيماي سبز رهايي» دست به دست سپرده‌اند براي حمايت از گمنام‌ترين و مطرود‌ترين آدم‌هاي اين شهر بي‌افق.

«طلوع بي‌نشان‌ها»، هفته‌اي يك‌بار براي كارتن‌خواب‌هاي خيابان‌ها و حاشيه‌هاي پايتخت، غذاي گرم مي‌برد و آنهايي را كه داوطلب بهبود و رهايي از اعتيادند، در خانه‌هاي امن و سرپناه‌هاي بي‌نشانش، پناه مي‌دهد. در همراهي‌هاي مكرر كه با اكبر رجبي، مديرعامل اين انجمن غير دولتي، در مراجعه به پاتوق‌هاي معتادان خيابان خواب داشته‌ام، بارها شنيده‌ام اين تاكيد را كه به همراهانش داشته «از اعتيادشان نپرسيد، تحقيرشان نكنيد، نصيحت و سرزنش نكنيد، در آغوش‌شان بگيريد و به شرايط‌شان و به هويت‌شان احترام بگذاريد.»

«تولد دوباره»، انجمني است براي احياي انساني در آخرين ثانيه‌هاي حيات، اگر زنده ماندن را فقط در تحرك جسم فيزيكي تعبير و تفسير نكنيم. سرپناه‌هاي شبانه و كمپ‌هاي درمان اعتياد متعلق به اين انجمن غيردولتي در كوچه‌هاي جنوب شهر و دورافتاده‌ترين حاشيه‌هاي تهران، طي دو دهه گذشته پناه تعداد بي‌شمار مردان و زناني بوده و هست كه امروز، بسياري‌شان، بهبود يافته و در قالب تيم «موبايل سنتر»، در اتوبان‌هاي شهر مي‌گردند تا دست زخم خورده يك معتاد بي‌پناه و نااميد را براي حمايت بفشارند. آنچنان كه عباس ديلمي‌زاده؛ مديرعامل اين انجمن غيردولتي در حق‌شان روا داشت.

«سيماي سبز رهايي» طي ١٣ سال فعاليت دور از هياهوي تبليغات، سراغ معتاداني در پنهان‌ترين و مخوف‌ترين پاتوق‌هاي تهران رفته و بهبوديافتگاني كه دست به دست داده‌اند براي ايجاد و مانايي اين انجمن غير دولتي، در هر قدمي كه در آخرين دقايق پيش از نيمه شب، با كيسه امدادي محتوي غذا و دارو و لباس، به سمت پاتوق‌هاي شمال و جنوب پايتخت برداشته‌اند، شب‌ها و روزهاي نه چندان دور خود را بازخوانش كرده‌اند. شب‌ها و روزهايي كه مرگ مطلق بود در آن اوج فراموشي و محو شدن در ابر دود. حبيب بهرامي؛ مديرعامل اين انجمن غير دولتي، خاطرات تلخي از شب‌ها و روزهاي اعتياد دوستانش دارد؛ دوستاني كه امروز، هميار نجات كارتن‌خواب‌هاي شهر شده‌اند.