زنگ تغییر در شورای سیاستگذاری ائمه جمعه

روزنامه ایران در گزارشی نوشت: آیا تغییر رئیس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه به تغییر سیاست‌های کلان این نهاد منجر خواهد شد؟ این یکی از اصلی‌ترین پرسش‌هایی است که طی دو روز گذشته مطرح شده است شامگاه جمعه بود که سیدرضا تقوی در برنامه «دستخط» خبر کناره‌گیری‌اش از ریاست شورای سیاستگذاری ائمه جمعه را تأیید و اعلام کرد بزودی با این مسئولیت خداحافظی می‌کند.

این عضو جامعه روحانیت مبارز که از ۱۷ سال پیش در رأس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه قرار دارد، استعفای خود را در راستای بازکردن میدان برای طرح‌ها و فکرهای جدید عنوان و اعلام کرد مسئولیتش را در هفته‌های آینده واگذار خواهد کرد. به گفته تقوی اکنون حدود ۹۰۰ ائمه جمعه که اکثراً بین ۳۷ تا ۵۰ سال سن دارند، به منبر می‌روند و در کنار این افراد، ۴۵ هزار نیروی ستادی فعالیت می‌کنند و فقط در تهران هر هفته هزار و ۵۰۰ نفر آماده‌باش و در خدمت نماز جمعه هستند. بر پایه این آمار، این پرسش مطرح می‌شود که آیا دایره نفوذ و تأثیرگذاری نماز جمعه با این حجم نیرو و فعالیت ستادی و جایگاه مذهبی و سنتی‌اش، تناسب دارد؟

آن‌گونه که از فحوای سخنان تقوی وهمچنین دیگر روحانیون برمی‌آید، کمیت و کیفیت حضور و مشارکت مردم در نماز جمعه تهران و شهرستان‌ها دلگرم کننده نیست. رئیس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه در گفت‌وگویش تأکید دارد که نقش خانواده‌ها در این میان تعیین کننده‌تر است؛ چرا که «آنقدر که به درس بچه اهمیت می‌دهند، به نمازش اهمیت نمی‌دهند»؛ اما کم نیستند روحانیون، مسئولان و فعالان سیاسی که در سال‌های اخیر انتقاداتی را متوجه شورای تحت مسئولیت تقوی می‌دانستند.

به اعتقاد منتقدان، واگذاری تریبون پیش از خطبه‌ها به یک جریان فکری و سیاسی خاص به ویژه در بزنگاه‌های حساسی چون مذاکرات هسته‌ای یا انتخابات سبب شده نماز جمعه برای همه گرایش‌های فکری و سیاسی جذاب نباشد. منتقدان با اشاره به حضور پررنگ تقوی و تلاش‌های چند سال گذشته‌اش در نهادهای انتخاباتی اصولگرایان، این شائبه را مطرح می‌کنند که او تحت‌الشعاع گرایش سیاسی خود، دایره سخنرانان پیش از خطبه را به این جریان سیاسی محدود کرده است.

موضعگیری واحد ائمه جمعه نیز از جمله موضوعاتی است که منتقدان روی آن انگشت گذاشته و گاه آن را «دیکته شده» توصیف کرده‌اند. انتقادی که البته تقوی در گفت‌وگویش آن را تکذیب کرده و گفت: «اگر در طول ۱۷ سال به یک امام جمعه گفته باشیم این حرف را در خطبه‌ها بیان کنید، بیاید علنی کند... البته ما بولتن و مجله داریم و اخبار جهانی را می‌گیریم، گروه داریم و تجزیه‌ و تحلیل می‌کنند. ما این اطلاعات را جمع می‌کنیم و روی سایت می‌گذاریم و ائمه جمعه اختیار دارند از این مطالب استفاده کنند.»

اگرچه تقوی در این گفت‌وگو تلاش کرد از سیاست‌ها و برنامه‌هایش در دو دهه گذشته دفاع کند، اما انتقادها و اعتراض‌های اخیر روحانیون صاحبنامی چون سید مهدی طباطبایی عضو جامعه روحانیت مبارز و مسیح مهاجری، مدیر مسئول روزنامه «جمهوری اسلامی» نسبت به کاسته شدن دایره نفوذ و تأثیرگذاری روحانیون، این گزاره را یادآور می‌شود که علاوه بر انتقادها از شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، آسیب‌ها و مشکلاتی عام تر نیز در این حوزه وجود دارد که اگرچه شاید ارتباط مستقیمی با تریبون نماز جمعه نداشته باشد، ولی حتماً بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند.

مسیح مهاجری در سلسله یادداشت‌هایی که سر و صدای زیادی به پا کرد، «ورود روحانیون به روابط زناشویی»، «برپایی همایش ترویج چند همسری»، «طرح گماشتن افراد روحانی در بیمارستان‌ها تحت عناوینی از قبیل روحانی درمانی بیماران»، «استفاده از بعضی روحانیون فاقد معیارهای لازم در تلویزیون و رادیو به عنوان کارشناس مسائل دینی که مطالب آنها از طریق فضای مجازی برای هجو دین و مذهب دست به دست می‌شود» را مورد نکوهش جدی قرار داد و نوشت: «دیدن برخی صحنه‌ها اعصابی پولادین می‌خواهد از اعماق جان و در نهایت عذاب وجدان به خاطر مشاهده چنین کارکرد انحرافی که از بخشی از روحانیون مشاهده می‌شود، فریاد برمی‌آوریم که ‌ای بزرگان حوزه‌های علمیه به داد برسید و روحانیت را از این بی‌ضابطه عمل کردن‌ها نجات دهید.»

سید مهدی طباطبایی هم در گفت‌وگو با «خبرآنلاین»، با تأیید کاهش نفوذ کلام روحانیت، این تغییر را ناشی از تفاوت در عملکردها دانست و گفت: «یک نماز جمعه داریم؛ نگاه کنید بین مسئولان و مردم چقدر فاصله است. یک میله گذاشته‌اند، صف بسته‌اند، راه نمی‌دهند و بیرون می‌کنند. ما هیچ‌ وقت این چنین نبودیم حتی امام خمینی(ره) هم این گونه نبود و در میان مردم بودند.»

اخیراً نیز چهره‌هایی چون آیت‌الله محمد یزدی، دبیرکل جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و آیت‌الله آملی لاریجانی رئیس قوه قضائیه هم خواستار اتخاذ شیوه‌های به‌روز و کارآمدتر از سوی روحانیون شده‌اند. رئیس قوه قضائیه پنجشنبه گذشته در همایش «صیانت از روحانیت و حوزه‌های علمیه» با توصیه به روحانیون برای استفاده از ابزار جدید رسانه‌ای، تأکید کرد: «با تکرار مکررات و کم کاری نمی‌توان به تبلیغ صحیح دین پرداخت.»

به این فهرست از باید و نباید‌ها می‌توان موارد پرشمار دیگری افزود؛ از جمله کم شدن قدرت تأثیرگذاری جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که در انتخابات‌ اخیر خود را نشان داد. چنانکه در واپسین انتخابات مجلس خبرگان رهبری که اسفند سال ۹۴ برگزار شد، دو تن از چهره‌های ارشد فهرست جامعه مدرسین یعنی آیت‌الله محمد یزدی که آن موقع ریاست بر مجلس خبرگان رهبری را برعهده داشت و آیت‌الله مصباح یزدی رأی لازم برای ورود مجدد به مجلس خبرگان رهبری را نیافتند و آیت‌الله جنتی یکی از سرلیست‌های این فهرست نیز به عنوان نفر شانزدهم و آخر، از حوزه انتخابیه تهران به مجلس خبرگان رفت.

در انتخابات مجلس شورای اسلامی دهم و ریاست جمهوری دوازدهم هم جامعه روحانیت مبارز به حمایت از نهادهای انتخاباتی اصولگرایان بسنده کرد؛ گرچه برخی، این تفویض اختیار به تشکل‌های نوپدیدی چون «جمنا» را «خودخواسته» عنوان کردند اما برخی نیز معتقد بودند جامعه روحانیت چاره دیگری نداشت؛ چرا که دیگر از قدرت دو دهه پیش خبری نیست.

مروری بر مجموع انتقادات اخیر که عمدتاً هم از سوی روحانیون انقلابی، باسابقه و پرسال‌تر مطرح می‌شود، این گزاره را پیش چشم قرار می‌دهد که روحانیون برای حفظ دایره نفوذ و تأثیرگذاری در دوره جدید، ناگریز به نوگرایی هستند و این تجدد می‌تواند شامل نگاه، حساسیت‌ها، موضوع و ادبیات باشد.

به اعتقاد ناظران در این میان تریبون مذهبی-سیاسی نماز جمعه، می‌تواند نقش کلیدی ایفا کرده و با توجه به اهمیت و جایگاه ذاتی خود، آغازگر طرحی نو در این عرصه باشد. با استعفای سیدرضا تقوی زنگ تغییر در شورای سیاستگذاری ائمه جمعه به صدا درآمده است اما آیا این تغییر به سیاست‌ها نیز تسری خواهد یافت؟

مرتضی گل پور / سیدرضا تقوی، عضو جامعه روحانیت مبارز که برای ۱۷ سال رئیس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه سراسر کشور بوده است، اعلام کرد از این سمت کناره‌گیری می‌کند. در سال‌های اخیر انتقادهای بسیاری به تریبون‌های نماز جمعه شده است. برخی آنان را فراجناحی خوانده و برخی نیز گفته‌اند که ائمه جمعه از یک جناح خاص و همه یک دیدگاه خاص را دارند. منتقدان این امر را دلیل اصلی کاسته شدن از میزان جمعیت حاضر در نماز جمعه‌ها دانسته‌اند. برای ارزیابی سیاست‌های نماز جمعه و عملکرد حجت‌الاسلام تقوی، با دو تن از روحانیون گفت‌وگو کرده‌ایم. محمدتقی رهبر به عنوان عضو جامعه روحانیت مبارز، امام جمعه موقت اصفهان است و حجت‌الاسلام محسن غرویان نیز مدرس حوزه و دانشگاه است. این گفت‌وگو‌ها را بخوانید.

محمدتقی رهبر، امام جمعه موقت اصفهان: خطبای جمعه معمولاً فراجناحی عمل می‌کنند

ارزیابی شما از عملکرد شورای سیاستگذاری ائمه جمعه چیست؟

آقای تقوی با متانت، دقت عمل، حسن نیت، صبر و پایداری شورا را مدیریت کرد. اداره کردن ۷۰۰ تا ۸۰۰ تریبون جمعه سراسر کشور دشوار است. ضمن اینکه باید بر این تریبون‌ها نظارت و ارزیابی داشت و بررسی کرد که عملکرد فلان خطیب چگونه بوده و اساساً انتخاب خطیب چگونه باشد. بنابراین کار دشواری است، اما ما در این سال‌ها چالش و نقطه نظر منفی از ایشان ندیدیم. از این جهت قدردان ایشان هستیم.

قبول دارید که انتصاب‌های جدید از یک طیف فکری و سیاسی خاص بوده است؟

در هر شهری بویژه شهرهای بزرگ تعدد و تفاوت دیدگاه هست، اما امام جمعه باید فراجناحی بوده و نگاه جامعی به همه مردم داشته باشد. این امر تقریباً رعایت شده است. در اصفهان که من حضور دارم، شاهد هستم که در خطبه‌های جمعه جناح‌گرایی حاکم نبوده است. البته ممکن است خطیب جمعه دیدگاهی داشته باشد و مسائل را گاهی تندتر و گاهی کندتر مطرح کند.

در هفته‌نامه‌هایی که در اختیار ائمه جمعه قرار می‌گیرد، چه نکاتی مطرح می‌شود؟

این هفته‌نامه‌ها چیز محرمانه‌ای نیست که کسی نداند. به تناسب مسائل کشور یا مناسبت‌ها، تحلیل‌هایی ارائه می‌شود. برخی از ائمه جمعه هم خودشان اشراف دارند و به این امر نیاز ندارند، اما برای همه ارسال می‌شود. با این هفته‌نامه‌ها الگو داده نمی‌شود که چه گفته شود، بلکه کلیات و اطلاعات جامعی در اختیار خطیب گذاشته می‌شود.در این هفته‌نامه‌ها تحلیلی از اوضاع و احوال سیاسی کشور یا مسائل جهانی یا برخی اخلاقیات و تذکرات درج می‌شود.

با وجود این، معتقدید که دیدگاه‌های مطرح شده فراجناحی است؟

معتقدم تریبون جمعه باید فراجناحی و در بیان حقایق و پاسداری از ارزش‌های نظام، محکم و استوار باشد، زیرا امامت جمعه سایه رهبری در کشور است. بویژه اینکه همه ائمه جمعه با یک واسطه به دلیل اجازه‌ای که رهبر معظم انقلاب به شورای سیاستگذاری می‌دهند و البته با تشخیص این شورا انتخاب می‌شوند. بنابراین، این طور نبوده که بگوییم جریان سیاسی خاصی بر تریبون‌های نماز جمعه حاکم بوده است، بلکه خطبای جمعه معمولاً فراجناحی عمل می‌کنند. همان طور که گفتم، ممکن است گاهی تندروی یا کندروی هم باشد، اما اینها استثنا است.

انصافاً در هفته نامه‌هایی که ارسال می‌شود، تنش جناحی دیده نمی‌شود. همان طور که رهبر معظم انقلاب سیاست زیر پوشش داشتن همه جناح‌ها را دنبال کردند، تریبون‌های جمعه هم باید براساس همین سیاست ولی امر عمل کنند. ضمن اینکه شجاعت در بیان مسائل اجتماعی و نقد منصفانه به معنای عملکرد جناحی نیست، هرچند نقدها باید به گونه‌ای باشد که تشنج، اختلاف و موضعگیری ایجاد نشود.

شاهد مثالی از انتصاب فراجناحی در ائمه جمعه دارید؟

تقاضا می‌کنم بحث اصولگرا و اصلاح‌طلب را در این مرحله مطرح نکنید. دیدگاه‌های انسان‌ها با هم متفاوت است و همه در یک قالب نیستند. ضمن اینکه خود ما روحانیون چسبیده به جریان‌های سیاسی نیستیم و این تقسیم‌بندی، تفسیر و توجیهی است که دیگران از افکار ما ارائه می‌کنند و می‌گویند به یک جناح نزدیک یا از جناحی دور هستیم. سیاست واقعی تریبون جمعه باید فراجناحی، در چارچوب نظام و مصالح کشور و مشوق وحدت و انسجام ملت باشد.

پیشنهاد شما برای جایگزین آقای تقوی کیست؟

اولاً که این تغییر و تحولات طبیعی است و لزوماً به این معنی نیست که در عملکردها ضعفی بوده باشد. اما در مجموع توصیه‌ای جز وحدت و پیگیری منویات رهبر معظم انقلاب که همان مصالح نظام است، نداریم.

تأیید می‌کنید که اشتیاق مردم به نماز جمعه کمتر شده است؟

استقبال مردم خوب بوده، البته باید برای نسل جوان جاذبه ایجاد کنیم تا فقط پدران، میانسالان و سالخوردگان در نماز جمعه نباشند. در اول انقلاب به دلیل هیجان و شرایط آن روزها، استقبال خوب بوده، اما حالا هم استقبال کم نشده، بلکه انتظار است با توجه به افزایش جمعیت و جوانان، به گونه‌ای عمل شود که جوانان هم این سنگر را حفظ کنند.

محسن غرویان، مدرس حوزه و دانشگاه: تریبون‌های نماز جمعه جناحی است

آیا نمازجمعه یک تریبون فراجناحی بوده است یا خیر؟

برداشت من، همان برداشت اکثریت مردم است، به این معنی که تریبون‌های نمازجمعه باعث خلوت شدن نمازجمعه‌ها شده‌اند، بویژه جوانان حضور چشمگیری در نمازجمعه‌ها ندارند.

علت را چه می‌دانید؟

در اکثر تریبون‌های نمازجمعه براساس مسائل روز صحبت نمی‌شود و همان مطالب نیز علمی و عالمانه بیان نمی‌شود، ضمن اینکه تریبون‌ها جناحی هم هست. یعنی اکثریت تریبون‌ها در اختیار یک جناج خاص است، حال آنکه توقع می‌رود نمازجمعه پایگاه وحدت باشد. وحدت وقتی میسر می‌شود که همه جناح‌ها بتوانند حرف‌های خود را بزنند و همه گروه‌ها و افکار سیاسی در چارچوب قانون و در یک فضای منطقی و متعادل بتوانند صحبت کنند. اما ارزیابی اکثر مردم این است که چنین نیست. امیدواریم مسئولان بعدی که متولی این کار می‌شوند بتوانند سیاستگذاری متعادل تری داشته باشند.

خود ائمه جمعه معتقدند که تریبون‌های نمازجمعه فراجناحی است.

آنچه گفتم، یک قضاوت کلان و عمومی است. به این معنی که قضاوت افکارعمومی این است که تریبون‌های نمازجمعه دست یک جناح خاص است. به‌عنوان مثال گروه‌های طرفدار دولت در نمازجمعه‌ها حضور ندارند یا حمایت ائمه جمعه از دولت روحانی کم است یا اصلاً حمایتی نیست. به عبارت دیگر، روند کلی تریبون‌های ائمه جمعه انتقاد شدید از دولت است. بنابراین ائمه جمعه همیشه در برابر دولت موضع گرفتند، این درحالی است که دولت مورد تأیید اکثریت مردم است. به این معنی، تریبون‌های نمازجمعه در مقابل رأی اکثریت قرار گرفتند.

پیامد این رویکرد چیست؟

مردم بویژه جوانان، نخبگان و تحصیل کردگان از نمازجمعه فاصله می‌گیرند. همچنین سطح علمی تریبون‌های نمازجمعه بسیار پایین است و مطالب گفته شده عمق علمی لازم را ندارد. باید سطح علمی ائمه جمعه بالاتر از این باشد.

برخی معتقدند با هفته نامه هایی که هر هفته به ائمه جمعه ارائه می‌شود، شاهد بیان مطالب یکنواخت در سراسر کشور هستیم.

باید به خطبا مقداری آزادی عمل داده شود. اتفاقاً به همین دلیل می‌گویم اگر سطح علمی ائمه جمعه بالاتر برود، خودشان می‌توانند نظریه‌پردازی کنند و نظر بدهند، این بهتر خواهد بود تا اینکه افراد متوسطی باشند که از یک اتاق فکر به آنان خط داده شود.

در سال‌های اخیر با فوت یا استعفای ائمه جمعه، جایگزین‌های آنان از طیف‌های مختلف بوده‌اند یا یک طیف خاص؟

جایگزین‌ها بیشتر از یک طیف هستند. در گذشته امام جمعه‌هایی مانند آیت‌الله مشکینی، جوادی آملی، امینی و استادی را در قم داشتیم، اما اکنون می‌بینیم که فاصله امامان جمعه جایگزین این شخصیت‌ها با آن بزرگان از نظر علمی بسیار زیاد است. این امر باعث کاهش حضور فضلا و علما در نمازجمعه‌ها شده است.

در تهران و شهرهای دیگر هم همین طور است. این امر نیازمند ارزیابی دقیق تری است تا سطح علمی نمازجمعه‌ها بالاتر برود.