ایران و عراق و فصل ۷ منشور سازمان ملل متحد

محمود محمدی؛ سخنگوی پیشین وزارت خارجه در روزنامه ایران نوشت: خروج رسمی عراق از ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد خبر خوبی نه تنها برای این کشور بلکه حتی برای منطقه است.

اما جدای از پیامدهای مثبت این اتفاق که خود قابل بحث و بررسی هستند، بازخوانی دوباره آنچه که در عراق ذیل فصل هفتم سازمان ملل رخ داد می‌تواند درس آموز باشد. خصوصاً برای ما ایرانی‌ها که همچون همسایه غربی خود تجربه قرار گرفتن ذیل این فصل و خروج از آن را داریم. به عبارت دقیق‌تر، بازخوانی تحولات روی داده در عراق، ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد می‌تواند یکی از درخشان‌ترین پیامدهای با ثبات کننده برجام برای ایران و منطقه را روشن کند. کشور عراق در پی حمله دولت وقت صدام به کویت، ۲۷ سال پیش یعنی در سال ۱۹۹۰ با تصمیم شورای امنیت ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل قرار گرفت. نکته حائز اهمیت این است که یادآوری کنیم که بیش از نیمی از این زمان یعنی ۱۴ سال آن در شرایطی سپری شد که حکومت بعثی صدام در این کشور سرنگون شده بود و دولت و حکومتی تازه جای آن را گرفته بود. اصولاً هر وضعیت و اختلافی که کشورها را مشمول فصل هفتم سازمان ملل متحد کند و در شورای امنیت برای آن قطعنامه صادر شود، وضعیت و اختلافی است که نظم بین‌الملل آن را مخل امنیت جهانی می‌شناسد.

از همین رو است که قرار گرفتن ذیل این فصل توسل به اصول ۴۱ و ۴۲ منشور سازمان ملل را مشروعیت می‌بخشد که مهمترین آن امکان استفاده از قوه قهریه در برابر کشورهایی است که در این وضعیت قرار گرفته بودند. سابقه اجرای این قسمت از حقوق بین‌الملل هم تاکنون به جز در مورد ایران،بدون جنگ، اشغال کشورها و خونریزی نبوده است که شاید مهمترین نمونه‌های آن یوگسلاوی سابق و یا لیبی باشند. باید این نکته را هم مورد اشاره قرار دهیم که عراق نیز بعد از اشغالی طولانی‌مدت توسط ارتش‌های بیگانه و بعد از آن سپری شدن سال‌های متعددی در ناامنی ناشی از این اشغال توانست از ذیل این فصل خارج شود. هر چند در موضوع ورود عراق به ذیل این فصل در سال ۱۹۹۰ انگیزه‌های حقوقی به مراتب پر رنگ‌تر از انگیزه‌های سیاسی بودند اما در قبال ایران وضعیت فرق داشت.

به عبارتی ایران در حالی ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد قرار گرفت که انگیزه‌های سیاسی بسیار قوی‌تر از توجیهات فنی و حقوقی بود. همین موضوع یعنی وجود انگیزه‌های سیاسی قوی می‌توانست خروج ما از ذیل این فصل بدون توسل طرف‌های مقابل به جنگ و درگیری نظامی را تقویت کند. اینجاست که می‌توان شاهکار تیم هسته‌ای در خروج کشورمان از ذیل بند هفتم سازمان ملل متحد بواسطه برجام را بهتر از قبل درک کرد. در واقع بعد از ایران این عراق بود که بعد از گذشت ۲۷ سال و تجربه کردن یک جنگ و اشغال طولانی‌مدت در رتبه دوم سرعت خروج از ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد قرار گرفت؛ سرعتی که خود معادل سپری شدن ۲۷ سال و تحولاتی بسیار زیاد و بزرگ در طول آن است.

ایران در واقع با خروج از ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل از لیست کشورهای تهدیدکننده امنیت جهانی خارج شد و در زمره کشورهایی قرار گرفت که نظم بین‌المللی را به رسمیت می‌شناسند و این گونه خود را از یک استثنا به سمت یک وضعیت معمولی سوق داد. رسیدن به آن وضعیت زمان خاص خود را می‌طلبد و باید تا آن وقت صبر کرد اما اصلاح وجهه بین‌المللی کشورمان موضوعی نیست که بتوان به راحتی بر آن چشم پوشید. خصوصاً اینکه در همین شرایط سقوط آزاد وجهه بین‌المللی امریکا را با رفتارهای عجیب و غیر معمول ترامپ شاهد هستیم.