نگاهی به مشكل كم‌ آبی در ايران

در دهه‌هاي اخير استراتژي تامين آب در ايران كنترل و ذخيره‌سازي هر چه بيشتر آب‌هاي سطحي و جلوگيري از ريزش آنها به دريا و درياچه‌ها بوده است. سدها كاربردهاي ديگري از جمله مهار سيلاب و توليد برق نيز دارند. كاهش ذخاير برفي و احتمال افزايش بارش‌هاي سيل‌آسا (به دليل تغيير اقليم) در كنار افزايش جمعيت، دولت‌هاي پيشين و كنوني را به سمت ساخت و بهره‌برداري از سدهاي بيشتر و بزرگ‌تر سوق داده است. علاوه بر آن، ساخت سدهاي بزرگ با عرض، ارتفاع و حجم مخزن بالا به عنوان مظهري از دانش، توانايي و تكنولوژي بالاي كشور مطرح بوده است. تحصيل اساتيد و مهندسين آب در كشورهايي مانند انگليس و كانادا كه عموما داراي ميانگين بارش و آب‌هاي سطحي بالايي هستند (به عنوان مثال فقط در استان كبك هزاران درياچه طبيعي وجود دارد) در اقتباس و توسعه سدسازي بي‌تاثير نبوده است.

سه- توسعه شهري و كشاورزي يعني ايجاد آلاينده‌هاي بيشتر، مانند سموم كشاورزي، كود و مدفوع حيوانات، آلاينده‌هاي شيميايي، صنعتي و غيره. اين سموم با هربار بارش باران شسته شده وارد رودخانه مي‌شوند و همراه رسوبات دهه‌ها در مخزن و بالادست سد مي‌مانند.
چهار- با افزايش نرخ تبخير به خاطر تغيير اقليم، نگهداري حجم عظيم آب در سطحي وسيع در سرزمين خشك و نيمه خشك ايران سبب از دست رفتن حجم بالايي از آب شيرين مي‌شود. پنج- با ساخت هر سد بخش وسيعي از زمين‌هاي كشاورزي و حاصلخيز بالادست، جنگل‌هاي كهن و آثار باستاني كشف شده و نشده زير آب مخازن سد رفته و نابود مي‌شوند.

جواب اين سوال قطعا منفي است. اتخاذ تمامي راهكارهاي ذيل (و نه فقط بخشي از آنها) باعث توسعه و استفاده پايدار از منابع آبي كشور مي‌شود.

روزانه حجم عظيمي از فاضلاب شهري در سراسر كشور توليد مي‌شود و اين روند با رشد جمعيت و افزايش تقاضاي آب تصاعدي خواهد بود. در طي چند دهه اخير تحقيقات فراواني در زمينه تصفيه فاضلاب صورت گرفته و تكنولوژي كنوني امكان تفكيك تقريبا تمام ضايعات آبي را فراهم مي‌كند (تحقيقات روي تصفيه مواد هورموني حاصل از مصرف برخي‌ قرص‌ها ادامه دارد، هرچند ميزان آنها عموما ناچيز است) آب تصفيه شده منبعي پايدار براي آبياري كشاورزي در كشور است و مي‌توان آن‌ را توسط شبكه‌هاي مجزا انتقال و براي آبياري در مخازن ذخيره كرد. علاوه بر آن تصفيه فاضلاب شهري و صنعتي باعث كاهش آلودگي خاك، سفره‌هاي آب زيرزميني، رودخانه‌ها، تالاب‌ها و غيره مي‌شود، لذا ضروري است دولت سرمايه‌گذاري‌ها را به توسعه تصفيه خانه‌هاي فاضلاب و ايجاد شبكه‌هاي انتقال آب حاصله به زمين‌هاي كشاورزي معطوف كند، با اين هدف كه طي برنامه‌اي ميان مدت بيش از ٩٠ درصد فاضلاب توليد شده در كشور تصفيه شده و صرف تامين آب كشاورزان شود. با اين استراتژي افزايش جمعيت و فاضلاب شهري/صنعتي فرصتي است براي تامين آب كشاورزي كه بر خلاف ساير منابع، تحت تاثير خشكسالي‌هاي فصلي و سالانه قرار نمي‌گيرد.

دريافت هزينه واقعي آب از مصرف‌كننده يكي از موثرترين راهكارهاي كاهش مصرف است. در عوض كشاورز بايد احساس كند كه در ازاي پرداخت هزينه آب، دولت براي او آب كافي در زمان مورد نياز، حتي در دوران خشكسالي، فراهم مي‌كند و امكانات لازم براي آبياري قطره‌اي را همراه با آموزش در اختيار مي‌گذارد. قيمت‌گذاري واقعي آب باعث كنترل مصرف، تشويق كشاورزان به تغيير الگوي آبياري و افزايش بهره وري مي‌شود. نكته مهم آن است كه دولت افزايش بودجه حاصله را صرف توسعه زيرساخت‌هاي آبي كشور كند و نه هزينه‌هاي جاري و نوسازي ساختمان‌هاي دولتي و...

با توجه به قرار گرفتن كشور در منطقه خشك و نيمه‌خشك و روند افزايشي دماي هوا، آبخوان‌ها بهترين مكان براي ذخيره منابع آبي هستند. اجداد ما با دانستن اينكه انتقال آب در سطح زمين باعث تبخير و افزايش دماي آن مي‌شود با حفر قنات آب خنكي كه به صورت طبيعي با گذر زمان و از طريق عبور از لايه‌هاي زمين تصفيه شده را به شهر و روستا منتقل مي‌كردند. اما نه تنها تغذيه طبيعي آب زيرزميني بسيار زمان براست بلكه در آينده به دليل كاهش ميزان برف، كه باعث پر شدن تدريجي اين سفره‌ها مي‌شود، و تشديد بارش‌هاي سيل آسا، كه عمدتا به شكل رواناب جاري مي‌شود، اين پروسه طولاني‌تر خواهد شد. يكي از مهم‌ترين برنامه‌هاي دولت در تقويت منابع آبي كشور سرمايه‌گذاري و پژوهش در تغذيه مصنوعي آبخوان‌ها است. در اين روش رواناب سطحي به تالاب‌هايي مصنوعي با نفوذ‌پذيري بالا منتقل شده تا به تدريج به آبخوان‌ها تزريق شوند. روش‌هاي ديگري مانند Low Impact Development و ايجاد شهرهاي اسفنجي در اين قالب قرار دارند.

كنترل و كاهش مصرف آب شهرداري ها: اينكه شهرداري‌ها سهل الوصول و بدون هزينه‌اي به منابع آب زيرزميني دسترسي داشته باشند نتيجه‌اي جز اتلاف آب و تخليه آبخوان‌ها ندارد. شاهد هستيم كه كارگران زحمتكش شهرداري در دامنه تپه‌ها و پارك‌هاي مختلف ساعت‌ها مشغول آبياري چمن و فضاي سبز هستند، شيرهاي آبي كه باز مانده و شلنگ‌هايي كه آب را روانه گودال يا جدولي در گوشه خيابان مي‌كنند. ضروري است شهرداري‌ها مجاب شوند بابت مصرف آب هزينه واقعي و بروز آن را (با در نظر گرفتن هزينه‌هاي محيط زيستي) پرداخت كنند. متاسفانه در باور عموم صرفه جويي آب تنها به آب تصفيه شده محدود مي‌شود، در حالي كه قطره قطره آب را بايد به عنوان سرمايه ملي محافظت كرد و بابت مصرف آن هزينه پرداخت. در همين راستا تمام ارگان‌هاي حكومتي و صنايع بايد موظف شوند هزينه واقعي و بروز مصرف آب را پرداخت كنند.