حسین کیانی: نامربوط ها در تئاتر دخالت می کنند

روزنامه شهروند- حمیدرضا عظیمی: داستان از یک نامه شروع شد. نامه‌ سرگشاده یک کارگردان تئاتر در مواجهه با دخالت‌های غیرتخصصی از سوی نهادهایی خارج از حوزه فرهنگ که باعث انصراف او از حضور در جشنواره فجر شده است! او در این نامه نوشته بود که آنچه باعث شده چند کلامی درباره فراز و فرود حضورش در جشنواره بنویسد، بحثی نیست که مختص شخص خودش باشد و به انصراف از حضور در جشنواره تئاتر فجر ارتباط داشته باشد، چرا که غیبت او از جشنواره تئاتر فجر نه از او چیزی کم می‌کند و نه از جشنواره. همین نامه سرگشاده اما واکنش‌هایی را در پی داشت؛ همان روز، یک مقام مسئول آنچه رخ داده را تکذیب کرد و درنهایت مقام مسئول دیگر هم در نامه‌ای که برای یکی از خبرگزاری‌ها ارسال شده، از او دعوت کرد که به جشنواره بازگردد.

اینها هر چند بخشی از ماجراست، اما همه ماجرا نیست، زیرا بنا بر آنچه از سوی اهالی هنر مطرح شده و می‌شود، در ورای چنین موضوعی، موضوع اصلی، دخالت نهادهای غیرفرهنگی در موضوعات فرهنگی و هنری است که به‌طور طبیعی از سوی اهل فرهنگ و هنر با مقاومت مواجه می‌شود. پیش از این سینما هم با چنین گرفت و گیرهایی مواجه بود و هر از گاهی یکی از اهالی آن فریاد برمی‌آورد که نهادهای خارج از سینما در فراز و فرود تولیدات سینمایی نقش دارند و گاهی هم اعمال سلیقه می‌کنند. نامه کیانی از این نظر بااهمیت است که این‌بار دخالت نهاد غیرفرهنگی در حوزه تئاتر را مورد توجه قرار داده و به آن اعتراض کرده است. موضوعی که اهل تئاتر با آن مخالفت دارند و برخی از آنها بر این اعتقادند که همه آنچه در این هنر می‌گذرد باید توسط عوامل «تئاتری» سامان پیدا کند و به عبارتی درون خانوادگی حل‌وفصل شود.

حسین کیانی، نویسنده و کارگردان نمایش «روز عقیم» که نمایش‌اش مطابق آنچه به «شهروند» گفته، از روز نخست مرداد تا چهارم شهریور در مجموعه «تئاتر باران» روی صحنه بوده، در اقدامی که به تصریح او به دلیل اعمال فشار مجموعه‌ای خارج از حوزه فرهنگ، انجام داد از حضور در جشنواره فجر با وجود تأیید قبلی منصرف شد. او در نامه‌ای سرگشاده خطاب به مسئولان حوزه تئاتر و برگزارکنندگان جشنواره فجر، نوشت: دلایل این انصراف و اظهارِ پشیمانی به جهت ثبت در گوشه کوچکی از سرگذشتِ تلخ و غمبارِ تئاترِ ایرانی و اجتماعی، زمینه‌اش توسط شورای محترمِ نظارت و ارزشیابیِ اداره کل هنرهای نمایشی فراهم شد. زمینه‌ای که از همان روزهای پیش از اجرای نمایش «روز عقیم» و روزهای اجرا فراهم شده بود. چندین مرتبه بازبینی پیش و پس از شروع اجرا، بحث و جدلِ مفصلی که با کارشناسان محترم آن شورا داشتم و بازبینی‌های نامحسوسی که تا پایانِ اجرا انجام شد باید من را به این آگاهی دلالت می‌کرد که نمی‌باید این نمایش را برای حضور در جشنواره فجر که حساسیت‌هایی صد چندان دارد، پیشنهاد می‌دادم.

این نامه البته پس از انتشار، واکنش‌هایی داشت. مهدی شفیعی، مدیرکل هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با یکی از خبرگزاری‌ها به گفت‌وگو نشست و بخش مهمی از آنچه کیانی نوشته بود را تکذیب کرد. کیانی در بخشی از نامه خود ضمن این‌که به دلایل انصرافش اشاره کرده، این موضوع را هم بیان کرده بود که جلسه‌ای با او گذاشته‌اند و نامه‌ای که از سوی یک نهاد غیرفرهنگی، به شورای نظارت و ارزشیابیِ اداره کل هنرهای نمایشی ارسال شده را خط به خط خوانده‌اند.

روایت شفیعی که البته در آن جلسه حضور نداشته چیز دیگری است و درباره این موضوع گفته است: این‌که گفته می‌شود نهادهای غیرفرهنگی در نامه‌ای درخواست داشته‌اند تا اثری در جشنواره به صحنه نرود اصلا صحت ندارد. اگر نهادهای بالادستی نکاتی درباره یک نمایش داشته باشند حتما از مجرای اداره کل وارد می‌شوند و هیچ موقع این‌طور نبوده که بخواهند راجع به حضور یا غیبت یک نمایش ورود کنند، درواقع اگر نگرانی‌هایی بوده منتقل شده است. شفیعی تأکید داشت: در شورای نظارت و ارزشیابی هم همیشه اساس کار تعامل با گروه‌ها بوده و تقریبا با تمام شرکت‌کنندگان در این رویداد گفت‌وگوهایی طبق روال جشنواره صورت می‌گیرد.

این ماجرا هر چه که باشد، همان‌طور که کیانی هم تأکید دارد بیشتر به دخالت خارج از حوزه تئاتر مربوط می‌شود. کارگردان «روز عقیم» درباره این موضوعات با «شهروند» به گفت‌وگو نشست و ابعاد بیشتری از این ماجرا را باز کرد. او در پاسخ به این‌که مگر «روز عقیم» بازبینی نشده بود که حالا نیاز به بازبینی مجدد داشته باشد و این موضوعات، در پی‌اش به وجود آید، گفت: روز عقیم از زمانی که قرار بر اجرایش بود و از زمانی که متن داده شد، سه بار قبل از اجرا و دو بار بعد از اجرا مورد بازبینی قرار گرفت و از همان زمان حواشی‌ای پیدا کرد. از مجموع پنج بازبینی که درباره این نمایش انجام شد، دو مورد، یک هفته بعد از اجرا بود و دوستان نقطه نظراتی درباره آن داشتند که مطرح شد. آن‌طور که اعلام شده، در طول اجراها هم به صورت نامحسوس بازبینی انجام شده است و این را خود مسئولان اعلام کردند و البته آقای محسن امیری، رئیس شورای نظارت هم مصاحبه کرده و گفته است که یکی از کارهایی که ما درباره نمایش‌ها انجام می‌دهیم، نظارت‌های غیرمحسوس هنگام اجرای نمایش‌هاست.

کیانی در پاسخ به این موضوع که بازبینی‌های قبل از اجرا قابل هضم است اما بازبینی بعد از اجرا برای چیست، گفت: این موضوع خودش باید آسیب‌شناسی شود؛ اما به نظر من اینها نشان از بی‌اعتمادی‌ است که به هنرمندان وجود دارد و آنها معتقدند باید تا روز انتهای اجرای یک نمایش این نظارت ادامه پیدا کند؛ چون آنها می‌گویند ممکن است شما به‌ عنوان کارگردان به آنچه در جلسات بازبینی رسمی توافق‌شده، پایبند نباشید به همین دلیل به صورت نامحسوس هم در سالن حضور دارند و بازبینی بعد از اجرا هم انجام می‌شود.

کارگردان «روز عقیم» درباره حضور و دخالت نهادهایی خارج از حوزه تئاتر در اجرای نمایش‌ها گفت: موضوع این است که این دخالت‌ها از قبل هم بوده اما بحث این است که در بسیاری از موارد به دلایلی بیان نشده است؛ ولي این‌که چرا بعد از اجرا و برای جشنواره این مشکلات به وجود آمده به این دلیل است که هر چند درباره اجرای برخی از کارها حساسیت وجود دارد اما این حساسیت‌ها برای حضور در جشنواره‌ها به‌ویژه جشنواره تئاتر فجر بسیار بیشتر است. دخالت‌هایی خارج از مجموعه تصمیم‌‌گیرنده در تئاتر، درباره کارهای زیادی مطرح بوده که عوامل دوست نداشته‌اند، بیان کنند؛ اما موضوع این است که این دخالت‌ها اکنون عمومیت بیشتری پیدا کرده است.

کیانی در پاسخ به این‌که رئیس اداره کل هنرهای نمایشی این موضوع را تکذیب کرده است، گفت: من هم جای او بودم تکذیب می‌کردم. این موضوع قابل کتمان نیست؛ روشی که برای اعمال نظر وجود دارد این است که نهادهای خارج از فرهنگ وقتی نظری درباره یک نمایش دارند آنها را به اداره کل هنرهای نمایشی ارسال می‌کنند و از طریق شورای نظارت و ارزشیابی به عوامل تولید منتقل می‌شود. این را خود آقای شفیعی هم در مصاحبه‌ای که انجام داده، تأیید کرده که «اگر نهادهای بالادستی نکاتی درباره یک نمایش داشته باشند، حتما از مجرای اداره کل وارد می‌شوند و هیچ موقع این طور نبوده که بخواهند راجع به حضور یا غیبت یک نمایش ورود کنند، درواقع اگر نگرانی‌هایی بوده منتقل شده است.» این اگر یعنی این‌که همین حالا هم دارد این مسیر انجام می‌شود. من اصلا نگفتم و ننوشتم که آن نهاد خارج از تئاتر، با من جلسه گذاشته بلکه جلسه‌ای بوده که در آن رئیس شورای نظارت و ارزشیابی، یکی از اعضای شورا، من و دستیارم حضور داشته‌ایم. رئیس شورای نظارت آن طرف میز نشسته بود و من این طرف و نامه ارسالی را می‌خواند. بخشی از این نامه به «روز عقیم» مربوط می‌شد که خوانده شد و بخشی هم به خود من اشاره داشت که رئیس شورای نظارت گفت که از آن می‌گذرد و من هم تمایلی نداشتم بدانم که چیست اما مشخص است که وقتی از آن عبور می‌کند، چیز خوبی درباره شخص من ننوشته است؛ اما آنچه نظر آنها برای ممیزی کار بود، اگر قرار بود انجام شود، عملا چیزی از نمایش باقی نمی‌ماند.

کیانی گفت: تئاتر هنر بیان صریح، بی‌پرده و منتقدانه دغدغه‌های هنرمند است؛ تئاتر باید بتواند مسائل جامعه خود را با صراحت و منتقدانه بیان کند؛ اگر این‌طور نباشد، ارزشی ندارد. ممکن است یک اثر در ژانری خاص حتی کمدی تولید شود اما بیان مسائل موجود در جامعه و زبان انتقادی در آن اهمیت دارد. اگر این زبان انتقادی را بگیرند، دیگر نمی‌توان این کار را ادامه داد. به گفته این کارگردان تئاتر که ٢٥‌سال از حضورش در این عرصه می‌گذرد، ما باید قدرت تحملمان را افزایش دهیم؛ اگر نتوانیم سه بازیگر را بر صحنه در سالنی به گنجایش٧٠ نفر تحمل کنیم، پس چه چیزی را می‌خواهیم تحمل کنیم.