آیت الله؛ نه فرشته بود نه شیطان، جو نسازید

روزنامه صبح نو نوشت: بدیهی است که در فوت شخصیت مهمی مانند مرحوم آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، بسیاری، از جمله نزدیکان آن مرحوم داغ‌دار باشند و بسیاری دیگر هم مایل باشند با برگزاری بزرگداشت، یاد او را همچنان زنده نگاه دارند. امسال در نخستین سالگرد فوت مرحوم آیت‌الله هاشمی، بزرگداشت‌هایی برای ایشان در شهرهای مختلف برگزار شد.

تا اینجا اتفاق خاصی رخ نداده است؛ اما مشکل اصلی در همین «فقدان اتفاق» است. در برخورد عاطفی که درباره مرحوم آیت‌الله هاشمی صورت می‌گیرد، نوعی سیاستِ سیاست‌زدایی یا ترویج خمودی فکری وجود دارد. بسیاری از سخنرانان یا مجریان این نوع مراسم، نام سخنان یا برنامه‌های خود را بررسی تفکر و نظرات آن مرحوم گذاشته‌اند. شکی نیست که مرحوم آیت‌الله هاشمی یکی از مهم‌ترین رجال سیاسی معاصر ایران بوده است و سرنوشت کشور ما در مقاطع حساسی به تصمیم‌گیری‌های وی گره خورده بود؛ اما همه می‌دانیم که ایشان به هیچ عنوان نظریه‌پرداز و متفکر نبوده است که ما بخواهیم درباره نظریه‌ها و تفکرات او مراسمی برگزار کنیم، همچنان که تقریباً به قطع می‌توان گفت کسانی که چنین ادعاهایی درباره او دارند نیز صرفاً رجال سیاسی هستند و کاری با نظر و تفکر نداشتند و ندارند.

این البته نقصی نیست که سیاستمدار، نظریه‌پرداز نباشد؛ اما وقتی سیاستمداری که نظریه‌پرداز نیست به این صفت خوانده شود، یعنی وجود تلاشی کمابیش سازمان‌یافته برای برجسته‌سازی چیزی خارج از موضع. موضع کاری مرحوم آیت‌الله هاشمی عملکرد سیاسی بود و نه نظریه سیاسی و این امر بدیهی‌تر از آن است که به دلیل نیاز داشته باشد.بستر این برجسته‌سازی عاطفی، همان «پاشائیسم» و فضای رومانتیک و منقطع از تاریخی است که طبقه نسبتاً مرفه کشور درگیر آن است و به‌ویژه به مدد شبکه‌های اجتماعی، مواضع را در شکلی کاملاً رومانتیک، بی‌محتوا، شکیل و عامه‌پسند، دسته‌بندی و بلافاصله تبدیل به مد می‌کند.

همان بستر تبلیغاتی که با تصویرسازی حیرت‌آور از معاون اول‌ رییس‌جمهور در حال اصلاح موی سر فرزندش، فضایی احساسی و ضدسیاسی ایجاد می‌کند، از ارزیابی عملکرد سیاسی آیت‌الله هاشمی نیز عزل نظر می‌کند و آن را به برخوردهای عاطفی فرو می‌کاهد.همچنان که مرثیه‌سرایی عاطفی برای مرحوم آیت‌الله هاشمی و سپس بهره‌برداری سیاسی از این فضای سیاست‌زدایی شده، هیچ فایده‌ای جز بسط کم‌خردی برای ما ندارد، مخالفت‌های احساسی و خیالبافی عامیانه درباره جایگاه مرحوم آیت‌الله هاشمی نوع دیگری از سیاست‌زدایی و کم‌خردی است.

توهین و تشنیع از یک سو و مدح و ثنا از سوی دیگر، هر چند همیشه در سیاست بوده است، اما سیاست امروز ما را بیش از پیش تخریب می‌کند.مرحوم آیت‌الله هاشمی را باید به‌عنوان نماد بخش عمده‌ای از سیاستمداران کشور ما و رهبر طیف قابل توجهی از مدیران و فعالان، مورد مطالعه قرار داد. مرحوم آیت‌الله هاشمی و همفکران او، تا زمان جنگ تحمیلی، یکی از جریان‌های مهم سیاسی چه در پیروزی انقلاب اسلامی و چه پس از آن در دوره جنگ بودند؛ اما پس از پایان جنگ (که آن هم با فعالیت مرحوم آیت‌‌الله هاشمی مرتبط است) دیگر نمی‌توان گفت ایشان صرفاً یکی از جریان‌ها بود. بعد از جنگ، ریل‌گذاری توسعه کشور بر اساس دیدگاه طیف وابسته به آیت‌الله هاشمی ایجاد شد و چارچوب کلی این ریل تا به امروز برقرار است. ارزیابی این ریل‌گذاری و تشخیص خوب و بد آن، در مطالعات تخصصی و تحلیل‌های نظری روشن می‌شود. اطلاعات پایه سیاسی و بررسی‌های روزمره، نمی‌تواند به ما بگوید که این ریل‌گذاری چه ضعف و قوتی داشته است و چقدر می‌توانست تغییر کند و نکرد و نمی‌تواند تغییری کند یا نکند.مرحوم آیت‌الله هاشمی به مرور تبدیل به نماد این ریل‌گذاری و جدی‌ترین حامی برای حفظ آن شد.

تقریباً بخش عمده‌ای از منازعات سیاسی و اقتصادی جریان‌ها و رجال سیاسی کشور، مربوط به کشمکش برای بسط این ریل یا تداوم آن بود. منازعات اصلاح‌طلبان تحت عنوان موسوم به توسعه سیاسی، در برابر مشی امنیتی توسعه‌ای بود که آیت‌الله هاشمی از آن حمایت می‌کرد و در بسیاری از کشورهای منطقه هم مشابه آن موجود بود. منازعات اصول‌گرایان در زمان مجلس هفتم و دولت آقای احمدی‌نژاد نیز تلاش برای مقابله با ابعاد اقتصادی این توسعه بود. این منازعه پس از احمدی‌نژاد نیز تمام نشد و امروز نیز همچنان ادامه دارد.

صرف نظر از عملکرد فعالان سیاسی و مجادلات رنگارنگ فضای سیاسی کشور، آینده ما منوط بر این است که بتوانیم بفهمیم آیت‌الله هاشمی و تیم سیاسی او چه طرحی برای ایران ایجاد کردند، این طرح بر چه اساس و روند کارشناسی مبتنی است و اکنون ما کجای این طرح هستیم. مطالعه جدی و دقیق آیت‌الله هاشمی، یعنی مطالعه وضع سیاست در ایران و پیدا کردن خود در نسبت با آینده.