کریمی: به خاطر مضمون، فیلمی کنار گذاشته نشد

وقایع اتفاقیه: محمدهادی کریمی، فیلمنامه‌نویس و کارگردانی با نگاه فلسفی و معنوی است. او سال گذشته با فیلم «کمدی انسانی» به روایت چهار دهه مختلف پرداخته و در جشنواره فیلم فجر حضور داشته است. «کمدی انسانی» با وجود اینکه در بخش خصوصی تولید شده، از لوکیشن‌ها و تصاویر گرافیکی متنوعی بهره‌مند است.

کریمی بیش از ۲۰ فیلمنامه نوشته است و از بین آنها ۵فیلمنامه را کارگردانی کرده است. «کمدی انسانی» در حال اکران است و کریمی اکنون از نحوه اکران فیلم گلایه‌مند است و برای پرهیز از تکرار، سکوت می‌کند. «برف روی شیروانی داغ» و «بشارت به یک شهروند هزاره سوم» ازجمله فیلم‌هایی است که توسط این هنرمند کارگردانی شده‌اند.

همچنین این کارگردان ازجمله اعضای هیات انتخاب فیلم‌های سی و ششمین دوره از جشنواره فیلم فجر است و در میان صحبت‌ها اشاره می‌کند که هیچ اثری بنا به مضمونی که دارد، حذف نشده است. هادی کریمی درباره نحوه تولید و «کمدی انسانی» و جشنواره امسال به «وقایع‌اتفاقیه» توضیح می‌دهد.

ساخت «کمدی انسانی» با چه انگیزه‌ای و با چه دشواری‌هایی شکل گرفت؟

فیلمسازی کسب‌وکار من نیست، تا سوژه‌ای من را به‌لحاظ احساسی سرشار از خود نکند و بیقرارش نشوم سراغش نمی‌روم، حال ممکن است این شیدایی با پسند و سلیقه دیگری چندان منطقی به نظر نیاید و بسیاری از محرومیت‌هایی که عمدا بر خود روا می‌دارم، غیر‌عقلایی به نظر برسد که این می‌شود همان فردیتی که چه خوب باشد و چه بد، از نان شب برای زیست نویسنده واجب‌تر است و باید در حراستش بکوشد. نقطه قوت این سبک زیست حرفه‌ای در این است که انتخاب می‌شوی توسط سوژه‌ای که می‌خواهد با ساختنش تو را تصعید دهد و تو روندی مانند یک تراپی را با کاتارسیس و خلسه پالایشی پس از ساختش طی می‌کنی، اما مشکلاتش هم این است که متاسفانه خلوت داشتن و تمرکز گرفتن رسم این زمانه نیست و آن یهویی‌ها در هر زمینه‌ای در فورگراند و ویترین هستند. هر نویسنده‌ای که این نام را برمی‌گزیند، می‌خواهد تعریضی داشته باشد به داستان منظوم دانته و بگوید خرق عادت‌هایی که در روایت دوزخ و بهشت برخلاف سنت پیشینیان به مخاطب می‌دهد، حالا بروز و ظهور دراماتیک‌تری در جامعه انسانی دارد، «کمدی انسانی»، یک کمدی موقعیت از تکرار ناتمام یک وضعیت تراژیک مشابه برای یک فرد از جامعه انسانی است، همین کافی بود که نام کمدی انسانی در پی این کانسپت به ذهن خطور کند، هجویه‌ای توأم با تلخ خند و زهر خند از موتیف‌های صعود و سقوط‌های پی‌درپی سیزیف‌وار که در یک اندازه نمای دیگر و از زاویه دیگر شاید تراژیک جلوه کند.

تفاوت این اثر را نسبت به سایر آثارتان در چه ویژگی‌هایی می‌شمارید؟

رویکرد من به مسائل اجتماعی همیشه از کریدور و کانال روان‌شناختی است، «کمدی انسانی» فیلمی است پیرامون زندگی یک فرد و به‌واسطه آن که هر زندگی در ادوار و دهه‌های مختلف امتداد می‌یابد. داستان ماهم در چند دهه رخ می‌دهد و این به معنای تاریخی بودن داستان نیست گرچه برای نشان‌دادن هر دهه، تصاویر باید منطبق با حال‌وهوا و فضای آن دهه باشد؛ از بافت معماری و لباس گرفته تا اشیای صحنه و رخدادهای اجتماعی ویژه آن دهه، ولی «کمدی انسانی» می‌تواند یک فیلم جامعه‌شناختی باشد و نه تاریخی، حتی می‌توانم بگویم بیشتر روان‌شناختی است؛ یعنی از خلال بعد روان‌شناختی رشد یک پسر در خانواده، مدرسه و در کل پیرامونش به یک نگاه کلی از جامعه‌ای که او در آن بزرگ شده و نیز اثری که او در بزرگسالی بر پیرامونش می‌گذارد می‌رسیم. باز اینجا چیزی که برای من مطرح است روان‌شناسی خشونت است، چرا خشونت نهادینه می‌شود و چطور می‌توان از آن پرهیز کرد. هیچ شورشی بی‌دلیل نیست و فیلم بحث روانشناختی خویش را درباره خشونت و نهادینه شدن و بازتولید آن دارد، اما چیزی که درباره این شخصیت گفتنی است، همانی که از پسر بچه فیلم می‌خواهد خشن باشد و لطافت را که به‌زعم او امری مردانه نیست از خود دور کند و به گرگ‌های جامعه روی خوش نشان ندهد. بعد‌ها او را به جرم اینکه چرا مهربان نیست و به خلق ستمدیده یک لبخند هم نزده به چالش می‌کشد و به زندان می‌اندازد.

هماهنگی بازیگران این فیلم با توجه به کاراکتر‌های متعدد چگونه شکل گرفت؟

من از بازیگرانی استفاده می‌کنم که توانمند و با انگیزه هستند و به اصطلاح اگر در بورس بازیگران محبوب روز هم قرار بگیرند، این همان کمال مطلوب است اما در کل معیارم در انتخاب بازیگران که خوشبختانه همه انتخاب‌های اول من بودند، نزدیکی به نقش و نیز توانایی‌های حرفه‌ای‌شان بود. خوشبختانه تیم بازیگری کمدی انسانی بسیار قدرتمند و درعین‌حال همگن و همسنگ ظاهر شده و یکدستی بازی تیم بازیگران از امتیازات آن است، به هرحال این قرار گرفتن چهار نسل بازیگری در کنار هم جذابیت‌ها و درعین‌حال سختی‌هایی دارد، جذابیتش در وهله نخست استفاده از بهترین‌هایی بود که هر کدام تجربه‌های خاص خود را طی این سال‌ها اندوخته‌اند و به خاطر نوع زیست متفاوتی که به خاطر تعلق به دهه‌های خاص دارند، نحوه حضورشان در حین ایفای نقش با یکدیگر متفاوت است و سختی کار این بود که بازی متوازنی از گروه بازیگری بگیری، مانند اینکه همنوایی ساز‌های مختلفی که هر کدام شکل و صدای مختلفی دارند به خلق یک قطعه درست از لحاظ موسیقایی منجر شود.

حلقه اتصال دهه‌های مختلف را بر چه اساسی ایجاد کردید؟

در «کمدی انسانی» برای فیلمبرداری در لوکیشن‌هایی که مربوط به دهه‌های ۴۰ و ۵۰ می‌شد از دکور، ماکت و شهرک سینمایی تا آنجا که می‌شد، پرهیز شده است زیرا خیابان‌ها و نمادهای شهری دهه‌های ۴۰ و ۵۰ در شهرک سینمایی وجود ندارد ازاین‌رو برای نماهای عمومی شهرها و خیابان‌ها، با در اختیار گرفتن «فاساد/نقشه بیرونی نماها»، بافت شهری آن دوره به شکل سه بعدی D۳ ساخته شده و سپس با شبیه‌سازی جمعیتی (کراود سمولیشن) در فضای بیرونی این نماهای شهری که ساخته‌ایم، توانستیم به فضاهای مطلوب و مورد نظر برسیم. ضمن اینکه در «کمدی انسانی» معماری اشیا و لباس در گرافیک تصویر نقش دراماتیک خود را دارند نه به عنوان شاهدان و گواهانی که به اصرار آنها بخواهیم زمان داستان را قابل باور کنیم، خوشبختانه قصه و روایت نیاز به این گواهی ندارد.

وضعیت اکران این فیلم به صورتی که مدنظر شما بوده اتفاق افتاده است؟

شورای صنفی نمایش چه رویکردی داشته است؟ یک تراژدی برای همه فیلم‌‌ها در حال تکرار است. اکران یکی از مصادیق «کمدی انسانی» است. در فیلم نشان می‌دهیم که هر چه تراژدی تکرار شود، کمدی ایجاد می‌شود. اگر همان صحبت‌های همگان را تکرار کنم درواقع به همان کمدی حاصل از تکرار تراژدی تن داده‌ام؛ بنابراین سکوت می‌کنم.

توجه شما به مسائل عرفانی و دینی در اکثر فیلمنامه‌هایتان دیده می‌شود، این انگیزه از کجا نشأت می‌گیرد؟

معنویات حاصل توجه من به معنویات یک کوشش نیست بلکه آثار من به دلیل جوشش‌های درونی‌ام به این سمت حرکت می‌کند و طی دو دهه انگیزه‌های درونی من به سمت مسائل معنوی بوده است. ادعای عارف بودن ندارم، اما تشنه معنویات هستم.

با توجه به حضور شما در هیات انتخاب، لیست نهایی آثار تا چه حد با نظر شما منطبق بوده است؟

اگر هفت نفر از اعضای هیات انتخاب از بین کسانی که در سینما صاحب‌نظر هستند به جای ما در این هیات حضور پیدا می‌کردند، حداقل ۱۸ فیلم به‌طور مشترک انتخاب می‌شد. باید تاکید کنم که اعمال فشاری برای انتخاب هیچ فیلمی وجود نداشت. هیچ فیلمی به خاطر مضمون کنار گذاشته نشد و اگر امکان انتخاب تعداد بیشتری از فیلم‌ها میسر بود، آثار خوب دیگری را هم برای انتخاب در نظرداشتیم؛ اما تعداد قید شده اجازه انتخاب را به ما نداد.

به طور کلی جشنواره امسال را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

جشنواره بسیار پرباری خواهد بود؛ زیرا هیچ اثری به صورت آنتراکت در بین آثار دیگر قرار نمی‌گیرد. همان‌طور که ما سعی کردیم انتخاب‌های بی‌حاشیه‌ای داشته باشیم و خوشبختانه لیست کم‌حاشیه‌ای از فیلم‌ها ارائه شد، امیدوارم جشنواره هم به سمتی برود که همگی از کیفیت سرمست و مسرور باشند تا نیازی به پرداختن به حواشی وجود نداشته باشد.