همه چیز درباره گسل‌های آذربایجان شرقی

خبرگزاری ایسنا: دانشیار رشته تکتونیک دانشگاه تبریز مطرح کرد: در بسیاری از بخش­‌های فلات آذربایجان ­شرقی، گسل‌های راندگی پنهان و جوان " Blind Fault " در زیر رسوبات آبرفتی گسترده شده­‌اند که برونزد نداشته و قابل شناسایی نیستند؛ فعالیت این گسل‌­ها گاهی باعث ایجاد زلزله­‌های بزرگ و گاهی فاجعه‌­بار می‌­شوند.

"بهزاد زمانی" اظهار کرد: استان­‌های آذربایجان­ شرقی و اردبیل از نظر موقعیت تکتونیکی، در شرق دریاچه ارومیه با ارتفاع متوسط بیش از دو هزار متر از سطح این دریاچه، یک فلات را تشکیل می‌­دهند که به آن "فلات آذربایجان­ شرقی" می­‌گوییم.

وی ادامه داد: محدوده این فلات به غیر از مرزهای استانی بوده و در واقع بین افتادگی دریای خزر در شرق و افتادگی دریاچه ارومیه در غرب و از طرف دیگر در جنوب قفقاز کوچک قرار گرفته که از سمت جنوب نیز از طریق مرز گسلی "گسل شمال تبریز" با ایران مرکزی و یا به عبارت دیگر از فروافتادگی شمال زنجان فاصله پیدا کرده است.

وی افزود: بعضی از محققان، نام "میکروپلیت" را به آذربایجان داده‌­اند، در حالی­‌که آن خصوصیات میکروپلیتی را ندارد؛ ما میکروپلیت را به ­عنوان قطعه کوچکی می‌­شناسیم که در مرزهای آن زلزله اتفاق می‌­افتد اما در داخل آن انتظار رویداد زلزله را نداریم.

وی در این خصوص تأکید کرد: در حالی که در فلات آذربایجان این چنین نبوده و در داخل آن زلزله‌­های متعددی رخ می­‌دهد، از جمله­ آن زلزله اهر و ورزقان است که در بخش مرکزی این فلات اتفاق افتاده بود؛ به همین دلیل بهتر است که نام فلات را برای این محدوده استفاده کنیم.

زمانی اضافه کرد: این فلات با چهار گسل مهم و بزرگ که از نوع گسل­‌های امتدادلغز هستند، از جمله در بخش شمال با گسل "ارس"، در شرق با گسل "آستارا- اردبیل"، در جنوب و غرب با گسل "تبریز "و در جنوب و جنوب­شرق با گسل "فیروزآباد" یا "گسل میانه- اردبیل" مشخص شده­ است.

به گفته وی، این چهار گسل یک بلوک لوزی شکل را به وجود می‌­آورند که در داخل آن، فلات آذربایجان ­شرقی قرار گرفته است؛ این گسل­‌ها فعال، جوان و زلزله‌زا هستند، به­ طوری که در تاریخ نوشته شده در مدت 1500 سال بعد از اسلام، زلزله­‌های متعددی از آن ثبت شده است.

وی با اشاره به اینکه بعضی از گسل‌ها مانند گسل‌های تبریز، میانه-اردبیل و آستارا-اردبیل، زلزله­‌های ثبت شده دستگاهی نیز دارند، یادآور شد: توان لرزه‌­زایی این چهار گسل زیاد بوده، به­ طوری که زلزله­ بزرگ سال 1995 میلادی در اردبیل منسوب به گسل میانه-اردبیل است.

وی همچنین افزود: سه زلزله ثبت شده با بزرگی 5 تا 6 ریشتر را برای گسل اردبیل-آستارا داریم. یک زلزله دستگاهی نیز با بزرگی 5.3 و همچنین 12 زلزله تاریخی با بزرگی 6.5 تا 7.5 برای گسل تبریز در تاریخ ذکر شده‌­اند.

دانشیار تکتونیک دانشگاه تبریز با بیان اینکه در مورد گسل "ارس" زلزله دستگاهی ثبت شده بزرگ وجود ندارد و زلزله‌های تاریخی آن نیز به دلیل فاصله گسل از شهرهای بزرگ گزارش نشده است، اظهار کرد: بر اساس مطالعاتی که سه سال پیش در قالب یک پایان­‌نامه و دو مقاله در رابطه با این گسل انجام داده‌­ایم و همچنین با توجه به نشانه‌های مورفوتکتونیکی آن، گسل "ارس" یک گسل جوان و فعال محسوب می‌­شود.

وی اضافه کرد: علاوه بر این گسل‌­ها که بخش‌های مرزی فلات آذربایجان­ شرقی را تشکیل داده‌­اند، گسل‌های دیگری نیز در بخش داخلی فلات وجود دارند.

وی در این خصوص ادامه داد: از جمله این گسل‌ها در بخش جنوبی، گسل‌های شمال و جنوب بزقوش است که مرزهای رشته ­کوه‌های بزقوش را تشکیل می‌دهند؛ این دو گسل از جمله گسل­‌های فعال داخل فلات محسوب می‌شوند.

زمانی افزود: بعضی از محققان معتقدند که گسل جنوب "بزقوش"، ادامه شرقی گسل تبریز است که به گسل بناروان در شمال میانه منتهی می‌­شود؛ این گسل از گسل‌­های فعال و مهم در این بخش بوده و در فاصله حدود 15 کیلومتری شمال شهر میانه قرار گرفته است و طول حدود 40 کیلومتر دارد.

وی ادامه داد: گسل شمال "بزقوش" نیز در فاصله تقریبی 15 کیلومتری جنوب شهر سراب قرار گرفته و مرز دامنه شمالی رشته کوه بزقوش با دشت سراب را به ­وجود آورده است.

وی اظهار کرد: مطالعات دو سال گذشته حاکی از فعال و جوان بودن هر دوی این گسل­‌ها بوده، به طوری که بعضی از زلزله‌های تاریخی نیز به این گسل‌ها نسبت داده شده‌­اند.

وی همچنین با تأکید بر چند شاخه فرعی و موازی گسل شمال "بزقوش" در شمال­ شرق شهر تبریز، در مجاورت شهرهای مهربان و شربیان، گفت: این­ها از جمله گسل­‌هایی هستند که با سیستم راندگی متأثر از گسل تبریز و گسل شمال "بزقوش" هر از گاهی حرکت داشته و موجب ایجاد زلزله‌هایی با بزرگای در حد چهار تا 5.5 ریشتر می‌شوند.

زمانی اضافه کرد: رو به شمال در بخش‌های میانی فلات در دامنه شمالی گردنه گویجه ­بل، گسل راندگی جنوب اهر قرار دارد که کنگلومرای پلیستوسن را بر روی شیل­‌های کرتاسه رانده که به وضوح قابل تشخیص است و از جمله دیگر گسل­‌های جوان و فعال محسوب می‌­شود.

وی ادامه داد: این گسل در سال 1389 شناسایی و مطالعه شده و در کنفرانس انجمن زمین‌­شناسی ایران معرفی شده است؛ از این گسل به فاصله حدود 500متر، گسل اهر-ورزقان قرار گرفته که یک گسل امتدادلغز است و از آن در سال1391، دو زلزله پی­ در­پی با بزرگای 6.2 و6.4 ثبت شده است.

وی همچنین با بیان اینکه به فاصله حدود دو کیلومتر از شمال شهر تبریز و گسل شمال تبریز، گسل "نهند" قرار گرفته است، گفت: طول تقریبی گسل "نهند" 25 کیلومتر بوده که در سال 1389 در قالب یک پایان­‌نامه مطالعه و معرفی شده است؛ این گسل نیز جزء گسل­‌های فعال محسوب می‌­شود، به‌­طوری‌­که در صورت حرکت می­‌تواند روستاهای اطراف از جمله اسپران، نهند و حتی شهر تبریز را تا حدودی تحت تأثیر قرار دهد.

دانشیار تکتونیک دانشگاه تبریز همچنین با اشاره به گسل "نهند- ورکش"؛ گسل دیگر موجود در منطقه با طول بیش از 40 کیلومتر و روند شمال­غرب- جنوب­شرق، بیان کرد: این گسل، مرز سازندهای جوان در غرب با سازندهای مزوزوئیک در شرق را تشکیل داده و می­‌تواند زلزله‌­های در حد 5/5 ریشتر را در بخش‌­های غربی استان به ­وجود آورد.

وی اظهار کرد: از دیگر گسل­‌های فعال، گسل "شبستر" در جنوب کوه‌­های میشو است که در بخش غرب به سمت گسل "تسوج" ادامه پیدا می­ کند.

وی ادامه داد: گسل‌­های شمال و جنوب میشو، گسل‌هایی جوان و فعال هستند، به‌­طوری که گسل "تسوج" در سال‌­های گذشته چند زلزله با بزرگای در حد پنج تا 5/5 و حتی زلزله­‌های تاریخی بزرگ­تر نیز داشته است.

زمانی همچنین تأکید کرد: راندگی‌­­های شمال­ شرق ­شهر قره ­آغاج در مجاورت روستای ساری­قمیش، راندگی‌های جوانی هستند که با توجه به طول حدود 40 کیلومتری که دارند، حرکاتشان می‌تواند در این محدوده مخاطراتی را در پی داشته باشد.

وی با بیان اینکه در بخش شمال فلات آذربایجان­ شرقی در مجاورت شهر کلیبر، در بخش‌­های جنوبی و شمالی آن، گسل­‌ها و راندگی‌های متعددی وجود دارند، خاطرنشان کرد: این گسل‌ها با توجه به طول، مکانیسم و سازوکارشان، در زمره گسل­‌هایی قرار دارند که خطرپذیری آن­ها باید به ­طور دقیق مطالعه و شناسایی شود؛ در این خصوص از راندگی خاروانا می‌توان نام برد که سازندهای جوان را بر روی چین‌های مزوزوئیک رو رانده است.

وی همچنین به دیگر گسل‌های شمال کلیبر مانند گسل منجاو و گسل هوراند اشاره کرد و گفت: گسل منجاو با طول بیش از 20 کیلومتر و گسل هوراند نیز با طول بیش از 30 کیلومتر از گسل های راندگی در بخش شمالی فلات آذربایجان ­شرقی به ­شمار می‌رود.

زمانی اضافه کرد: گسل "مجیدآباد" با طول بیش از 35 کیلومتر و با روند شمال­شرق- جنوب­غرب از دیگر گسل‌­های جوان و فعال منطقه است که حرکات آن در این ناحیه می‌تواند باعث ایجاد مخاطراتی شود.

دانشیار تکتونیک دانشگاه تبریز همچنین با اشاره به گسل‌های فعال دیگر در این منطقه یعنی گسل "محمدآباد" با بیش از 20 کیلومتر طول و گسل "قلعه ­ملک- مختکان" با بیش از 45 کیلومتر طول، ادامه داد: این گسل­‌ها به دلیل جوان بودنشان در صورت حرکت می‌­توانند زمین ­لرزه‌های بیش از 5 ریشتر را به ­وجود آورند؛ گسلی به موازات آن­ها نیز از روستای جوان­ شیخ تا شهر کلیبر به طول 30 کیلومتر، دیگر گسل جوانی است که در این منطقه می­‌تواند مخاطره ایجاد کند.

وی اظهار کرد: در بخش­‌های شمالی‌تر در کوه‌­های ارسباران، گسل­‌های مختلفی در سیستم رانده-چین­ خورده این رشته کوه­‌ها وجود دارند که به طور متوسط طول‌های بیش از 40 تا 50 کیلومتر را دارا هستند.

وی با تأکید بر اینکه تعدادی از این گسل‌ها نام‌­گذاری نشده‌اند، ادامه داد: در این میان می‌توان به گسل "محمدان چارقشلاق" که در بخش میانی این رشته کوه در شمال تاقدیس تک­داغ قرار گرفته است و همچنین گسل شمال "ناودیس شاعرلو"، گسل شمال "خروس­لو­داغ" و گسل شمال "تاقدیس دیگ­داش" اشاره کرد.

دانشیار تکتونیک دانشگاه تبریز، تأکید کرد: این گسل‌­ها از طول‌های بزرگی برخوردار هستند و می‌­توانند توان لرزه‌زایی 5 تا 6 ریشتری را داشته باشند؛ بنابراین مطالعات بیشتری را از نظر توان لرز­ه­‌خیزی می­‌طلبند.

وی همچنین اظهار کرد: در بخش جنوبی شهر سیه ­رود، گسل‌های مهم سیه ­رود- پهناور به طول 20 کیلومتر، گسل "دوزال­جنگللو" با طول تقریبی 25 کیلومتر، گسل "راندگی لیلاب-علی‌­یار" با طول 12 کیلومتر، گسل "کمار-ایری­چای" با طول 20 کیلومتر و گسل راندگی "استرخان-کمار" با 25 کیلومتر طول وجود دارند.

دانشیار تکتونیک دانشگاه تبریز افزود: در شمال شهر اسکو، گسل مهمی که این منطقه را تحت تأثیر قرار می­ دهد، گسلی است که از محدوده­ روستای اربط آغاز شده و از جنوب روستای ارشدچمن تا شمال کوه سهند و درویش ­داغی امتداد داشته و طولی بالغ بر 35 کیلومتر دارد.

زمانی یادآور شد: یکی از مهم­ترین گسل‌­هایی که در تاریخچه رویداد زلزله‌های آذربایجان ­شرقی گزارش شده، زلزله گسل‌­های شهر دهخارقان یا آذرشهر بوده است؛ این شهر چند بار در اثر زمین‌­لرزه ویران شده­، هر چند که تاکنون زمین ­لرزه دستگاهی مهمی در مجاورت این شهر ثبت نشده است.

وی با اشاره به یکی از گسل‌­های مهم از نوع راندگی در این محدوده و در جنوب شهر آذرشهر یعنی گسل بوکت - داش­کسن گفت: این گسل طولی بیش از 25 کیلومتر دارد، اما اگر قطعات دیگری را هم به آن اضافه کنیم، طول آن بیشتر هم خواهد شد؛ زلزله‌­های تاریخی این محدوده نیز مربوط به این گسل عمده و گسل‌های پنهان در زیر رسوبات جوان شهر آذرشهر و به موازات گسل بوکت-داش­کسن هستند.

زمانی همچنین تأکید کرد: در بسیاری از بخش‌های فلات آذربایجان­ شرقی، گسل‌­های راندگی پنهان و جوان " Blind Fault " در زیر رسوبات آبرفتی گسترده شده‌­اند که برونزد نداشته و قابل شناسایی نیستند.

وی در ادامه یادآور شد: گاهی فعالیت این گسل­‌ها باعث ایجاد زلزله‌­های بزرگ و حتی گاهی فاجعه­‌بار می­‌شوند که در این خصوص می‌توان از زلزله اهر- ورزقان یاد کرد که در امتداد یک گسل ناشناس و پنهان صورت گرفته بود.

دانشیار تکتونیک دانشگاه تبریز با اشاره به مطالعاتی که در زمینه فلات آذربایجان ­شرقی انجام داده است، گفت:­­ نتایج این مطالعات را در قالب مقاله­‌ای در سال 2014 میلادی با همکاری پروفسور " Masson Fredric " به چاپ رسانده ­ایم که بر اساس آن، فلات آذربایجان ­شرقی متشکل از مجموعه‌­ای از چند رشته کوه بوده که شامل رشته ­کوه‌های رانده و چین­‌خورده­ بزقوش، قره ­داغ و ارسباران است.

وی خاطرنشان کرد: در درون این رشته کوه‌­ها، راندگی‌های متعدد به صورت پنهان نهفته است که مطالعه مخاطرات آن­ها نیاز به بررسی‌های زیرزمینی، ژئوفیزیکی و مطالعات ریزلرزه‌ها دارد.