ضرورت تکامل ایدئولوژی ها‌ی سیاسی

كوروش الماسي در روزنامه قانون نوشت: دلسوزان بسیاری در مدیریت کلان پیوسته تلاش می کنند چالش های گوناگونی که زیست بخش قابل توجه ای از شهروندان ایران زمین را به‌طور بی سابقه ای طاقت فرسا کرده است، حل وفصل کنند. اما با وجود تمام این تلاش ها و بنابر شواهد عینی، پیوسته دیروز شهروندان بهتر از فردای آن‌ها ست. چه عامل یا عواملی مانع محقق شدن تلاش مدیریت کلان سیاسی برای رفع درد و رنج و ناامیدی شهروندان است؟

بعد از فرو پاشی اتحاد جماهیر شوروی، یک اندیشمند آمریکایی، فرانسیس فوکویاما، در مقاله‌ای، ایده پایان تاریخ را که اشاره به برتری نظام لیبرال دموکراسی در مقابل نظام کمونیست بود مطرح کرد. شاید با در نظر گرفتن آشفتگی ها و بلایای گوناگون اجتماعی که گریبان گیر بشریت در عصر کنونی شده است، بسيار دور از واقعیت نباشد، اگر گفته شود همه ایدئولوژی‌ها شناخته شده به نوعی قابلیت مدیریت جوامع بشری را از دست داده اند.

به بیان بسیار ساده ایدئولوژی یک پدیده ذهنی متشکل از مجموعه ای از اندیشه ها به مثابه راهکارهایی برای حل و فصل چالش های گوناگون زیست اجتماعی بشر است. اگر چه ایدئولوژی ها پدیدهای ذهنی هستند اما آن‌ها محصول تعامل انسان با محیط‌زیست پیرامون هستند. به گواه شواهد تاریخی ایدئو لوژی‌ها به طور معمول بعد از مدتی ناکارآمد و به مرور زمان به سیاه چاله های تاریخ هدایت می شوند. و اینکه ایدئولوژی‌های جدید و کارآمدتر جایگزین ایدئولوژی‌های ناکارآمد قدیمی می شوند. ایدئولوژی‌ها برآیند تعامل ذهنی انسان ها با محیط زیست مادی(اجتماعی) است. از آنجاکه شرایط زیست انسانی و اجتماعی بنابر یک قانون طبیعی و فراذهنی تابع قانون حرکت، تغییر، تحول و تکامل است، الزاما و به ضرورت ایدئولوژی‌ها نیز باید به منظور کارآمدی، سودمندی و موثر بودن همراه با تحولات عینی انسانی و اجتماعی تغییر، تحول و تکامل یابند. در غیر این صورت، به گواه سرتاسر تاریخ بشر، تنها یک پیامد اجتناب ناپذیر پیش روی ایدئولوژی‌ها نخواهد بود، اینکه ایدئولوژی‌هایی که به هر دلیل ارتباط خود با اوضواع و احوال زیست انسان‌ها را از دست دهند از صحنه عملی، اجرایی و عینی مدیریت سیاسی جامعه حذف به به آرشیو های تاریخی خواهند پیوست. نمونه‌های معاصر این استدلال ایدئولوژی‌های حاکم بر اتحاد جماهیر شوروی، چین، سوسیال دمکرات‌های اروپایی و لیبرالیسم آمریکایی که در حال گذار از مسیر افولی است که ابر قدرت های پیشين طی کرده اند.

شاید با این مقدمه بتوان به شکلی شفاف تر به ارزیابی مدیریت ناکارآمد کلان که ریشه بسیاری از چالش‌های ملی، درد و رنج، افسردگی و ناامیدی که بیشتر شهروندان ایران زمین دچار آن هستند، پرداخت.روش‌های گوناگون مدیریت یک جامعه/کشور برگرفته از اندیشه و طرح های نظری است که محصول سال‌ها تلاش ذهنی اندیشمندان است. نظریه ها و روش‌های مدیریت سیاسی یک جامعه/کشور به اصطلاح ایدئولوژی نامیده می شوند. بنابر این ایدئولوژی ها مجموعه ای از اندیشه ها برای مدیریت امور، چالش‌ها و مشکلات گوناگون جامعه هستند. عملی وکارآمد بودن ایدئولوژی‌ها منوط به ارتباط آن‌ها با شرایط و اضواع واحوال عینی و ملموس انسان‌ها در جامعه و نه باورهای متافیزیکی یا امور تاریخی است.

بنا بر شواهد تاریخی و عینی، ایدئولوژی‌ها تاریخ مصرف دارند. به همین دلیل هنگامی که ایدئولوژی‌ها ارتباط خود را با شرایط و اوضاع و احوال عینی از دست می دهند، غروب آن‌ها آغاز می شود. نشانه های قطع ارتباط ایدئولوژی‌ها با زیست عینی و ملموس شهروندان به شکل ناکارآمدی مدیریت کلان سیاسی که در انواع چالش های اقتصادی، سیاسی، روابط خارجه، فرهنگی، صنعتی، علمی، اخلاقی، عدم مشروعیت مدیریت، بی نظمی در نظام اداری و قضایی، شکاف میان شهروندان و مدیریت کلان و ... نمود می یابد.

سیاست ورزان مصرف کنندگان اندیشه ها و نظریات کاربردی به عنوان بنیاد افعال سیاسی هستند. این اندیشمندان، پژوهشگران و محققان هستند که اندیشه ها و نظریات(سیاسی) را تولید می کنند. با توجه به ناکارآمدی مدیریت کلان سیاسی، پر بیراه نیست اگر گفته شود بسیار کاربردی و سودمند و به همین دلیل ضروری است تا اندیشمندان، پژوهشگران و دیگر تولیدکنندگان اندیشه به نقد جدی مبانی ایدئولوژیک عملکرد مدیریت کلان سیاسی بپردازند. نقد مبانی نظری ایدئولوژیک مدیریت کلان سیاسی به این معنی است که وظیفه پژوهشگران است که به شکلی منطقی، بدون غرض ورزی و دخالت احساسات به تبیین رابطه علت و معلولی انواع چالش های اجتماعی و ملی در عرصه های گوناگون با مبانی نظری ایدئولوژیک مدیریت کلان سیاسی بپردازند.

ایدئولوژی ها تا زمانی که در قدرت نیستند شعار هستند. بعد از تصاحب قدرت تاریخ مصرف دارند. تاریخ سیاسی مملو از نمونه هایی در حمایت از این ادعا است. ایدئولوژی ها تا زمانی که پاسخگوی نیازها، خواسته و تمایلات انسان‌ها هستند پویا، پایدار، کارآمد و مقتدر خواهند بود. یک ایدئولوژی باید به مرور تحول و تکامل و در نهایت تغییر کند. به این دلیل ساده که شراط زیست انسان‌ها بنابر قانون طبیعی، آسمانی و متافیزیکی، پیوسته و بی وقفه در حال حرکت، تحول، تغییر و تکامل است.

نظریه محصول سال‌ها تلاش ذهنی است. اما راهکار برآیند شناخت تجربی است. سیاست ورزان می توانند بعد از سال‌ها حضور در عرصه سیاسی راهکارهایی را ارائه دهند اما نمی توانند بر پایه کار تجربی سیاسی نظریه سیاسی ارائه یا تولید کنند. بنابر این ورود و دخالت پژوهشگران «دانشگاهی» به منظور راهنمایی و آموزش سیاست ورزان امری بسیار ضروری و موثر است.

هیچ ایدئولوژی سیاسی شناخته شده در تاریخ سیاسی جوامع نتوانسته بدون هماهنگ شدن با تحولات اجتماعی در دورهای گوناگون پایدار بماند. میان ایدئولوژی و شرایط عینی زیست اجتماعی انسان‌ها رابطه علت و معلولی وجود دارد. شرایط زیست علت و ایدئولوژی معلول است. معلول نمی تواند بدون علت که همانا شرایط متغیر زیست اجتماعی است پایدار، کارآمد یا وجود داشته باشد.

شاید پر بیراه نباشد اگر گفته شود ریشه بیشتر چالش ها و درد و رنج شهروندان ایران زمین در عرصه‌های گوناگون به ویژه معیشتی، اصرار و پافشاری برخی متخصصان متافيزیک بر ادامه یک شیوه خاص مدیریت کلان سیاسی بدون در نظر گرفتن تحولات عینی، ملموس و روزمره است.