بازبینی برجام و ماموریت دشوار اروپایی‌ها

مازیار آقازاده در عصر ایران نوشت: تکلیف آمریکای ترامپ با تداوم به شکل کنونی توافق هسته ای با ایران موسوم به "برجام" از سال پیش معلوم شده است و همگان می دانند که آمریکای ترامپ راضی به ادامه وضعیت فعلی اجرای توافق برجام نیست؛ اما در این میان به نظر می رسد تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران سیاست خارجی ایران برای تداوم "نسخه کنونی برجام" به ایجاد شکاف بین اروپا و آمریکا در مورد برجام و نیز کسب حمایت بیشتر روسیه و چین، چشم امید دوخته اند.

از زمان آغاز و جدی شدن رقابت‌های انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۱۶ در آمریکا و موضع غالبا انتقادی نامزدهای جمهوریخواه در قبال برجام مشخص بود که در صورت پیروزی جمهوریخواهان در انتخابات آمریکا، درِ برجام به پاشنه سابق نخواهد چرخید و پیروزی ترامپ در انتخابات ۲۰۱۶ این امر را محقق ساخت.

با وجودی که ترامپ تا کنون ۳ مرتبه مجبور به امضای تمدید تعلیق تحریم‌های مربوط به برنامه هسته ای ایران در قالب برجام شده، اما او به صراحت اعلام کرده مادامی که شروط جدید دولت آمریکا در این توافق گنجانده نشود، دیگر بار از امضای تمدید تعلیق تحریم‌ها خودداری خواهد کرد.

این موضع ترامپ از زمان روی کار آمدن او در کاخ سفید همچون شمشیر" داموکلس" بالای سر این توافق "چِفت و بَست دار" بین‌المللی بوده است و گمان نمی‌رود او مادام که برخی امتیازهای جدید از جمهوری اسلامی در زمینه فعالیت‌های موشکی و برخی مفاد برجام و نیز سیاست‌های منطقه ای ایران نگیرد، دیگر بار تن به امضای مجدد تداوم اجرای آن بدهد.

از نظر آمریکایی‌ها برداشته شدن تحریم‌های سفت و سخت بین المللی از روی ایران، نمی بایست به قیمت بازتر شدن دست جمهوری اسلامی برای تداوم با شدت بیشتر سیاست‌های سابق علیه آمریکا و متحدان منطقه ای اش تمام شود؛ و باز از نظر آمریکا این کاری است که در ۲ سال گذشته و پس از آغاز اجرای برجام صورت پذیرفته است.

جمهوری اسلامی ایران که در دوره دوم دولت اوباما با سخت‌ترین تحریم‌های بین‌المللی دست و پای خود را بسته می دید و حتی امکان جابجایی و نقل و انتقال دلارهای نفتی خود را هم نداشت، حالا با وجودی که یخ امتناع بانک‌های بزرگ بین المللی از مراودات اقتصادی با ایران آب نشده، اما دستکم دیگر مثل گذشته برای در اختیار گرفتن دلارهای حاصل از فروش نفت سختی نمی کشد و از نظر دولتمردان واشنگتن این گشایش نه تنها به نفع منافع و امنیت ملی ایالات متحده تمام نشده بلکه بر سیاست‌های خصمانه جمهوری اسلامی علیه ایالات متحده آمریکا و متحدان منطقه‌ای واشنگتن افزوده است و قرار نبوده و نیست که چنین اتفاقی با برجام برای آمریکا و متحدانش بیفتد.

به بیان روشن‌تر از نظر آمریکای ترامپ نمی‌بایست این امکان در اختیار جمهوری اسلامی باشد که با بازشدن دست و پایش با استفاده از برجام" ضربات شدیدتری" به منافع و امنیت آمریکا در منطقه وارد کند و برای این کار باید چند بحث جدید روی میز بازبینی برجام بیاید:

۱- حمایت ایران از گروه های جهادی از نظر ایران و تروریستی از نظر آمریکا

۲- نفوذ ایران در کشورهای منطقه و ایجاد دردسر برای منافع آمریکا و متحدانش

۳- افزایش بُرد و قابلیت های موشک های بالستیک ایران و تهدید منافع ایالات متحده و متحدانش - اسراییل - در منطقه

۴- تمام شدن محدودیت‌های هسته ای اعمال شده در چارچوب برجام ظرف مدت یک دهه آینده و امکان توسعه سریع قابلیت‌های هسته ای ایران پس از برداشته شدن این محدودیت‌ها

ایالات متحده و شخص ترامپ موضع خود را در این زمینه بیان کرده و ۱۰۰ روز آینده را به متحدان اروپایی وقت داده تا برجام را آن گونه که تامین کننده خوانِش آنها از منافع و امنیت ملی آمریکاست، بازخوانی و اصلاح کنند.

رکس تیلرسون وزیر امور خارجه آمریکا در هفته جاری و همزمان با سفر به چند پایتخت اروپایی از تشکیل کمیته آمریکایی- اروپایی برای بازبینی برجام خبر داده است.

از نظر آنها همچنان نقش دولت میانه روی حسن روحانی با تضمین به تداوم اجرای برجام و عمل به تعهدات برجامی ایران می‌تواند در جلوگیری از فروپاشی این توافق بین‌المللی بسیار مهم باشد و برای این مهم می بایست دولت روحانی در موضعی باشد که در عرصه سیاست داخلی و افکار عمومی ایران بتواند از مزایای برجام دفاع کند.

با این حال اروپایی‌ها در یک وضعیت دوگانه دشوار قرار گرفته‌اند؛ آنها از سویی خواهان نگه داشتن آمریکا در این توافق هستند و برای این کار چاره ای جز ایجاد فشار بیشتر به تهران برای عقب‌نشینی از برخی مواضع غیربرجامی و برجامی (۴ شرط بالا) ندارند و از سوی دیگر می‌خواهند همچنان برجام آن قدر برای دولتمردان جمهوری اسلامی به ویژه دولت حسن روحانی جذابیت و منافع داشته باشد که ترجیح دهند در آن بمانند و بتوانند در فضای سیاسی ایران از آن دفاع کنند.

به بیان دیگر موضع ۳ کشور اروپایی حاضر در مذاکرات برجام (بریتانیا، آلمان و فرانسه) در کمتر از ۴ ماه پیش‌رو برای ادامه یا فروپاشی کامل برجام بسیار مهم به نظر می رسد، چون آنها باید بار دیگر در نقش "لولای در" روابط پیچیده تهران - واشنگتن عمل کنند.

در جریان مذاکرات هسته ای معطوف به انعقاد برجام در فاصله سال های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۵ به واسطه اعتمادی که بین دولت‌های حسن روحانی در ایران و دولت باراک اوباما در آمریکا ایجاد شده بود؛ ایران و آمریکا رودررو مذاکره کرده و برجام را به سرانجام رساندند؛ اما ریشه نهال نوپای اعتماد نیم‌بند بین تهران و واشنگتن که در جریان مذاکرات برجام شکل گرفت از زمان روی کار آمدن ترامپ به کلی خشک شده و دو طرف بار دیگر در شرایط عدم اعتماد و عدم مذاکره حضوری و مستقیم قرار گرفته‌اند.

آن گونه که از قرائن و شواهد برمی آید اروپایی‌ها به این صرافت رسیده‌اند که باید برای حفظ برجام به آمریکای ترامپ امتیاز داد و در این راستا آنها تلاش خواهند کرد دولتمردان ایران را مجاب به پذیرش دستکم بخش‌هایی از شروط جدید آمریکا کنند. اروپایی‌ها برای حفظ برجام می بایست به فرمولی برسند که برجام را باب میل تهران و واشنگتن نگهدارند و این کار آسانی نخواهد بود.