بازار داغ رحم اجاره‌ای از ٢٥ تا ٤٠ میلیون تومان

روزنامه شهروند - آیدین پورخامنه: داشتن فرزند موضوعی است که برای بعضی از خانواده‌ها از اهمیت بالایی برخوردار است. خانواده‌ها حاضرند از انواع داروها استفاده کنند، به مدت طولانی زیر نظر پزشک باشند و... تا بتوانند کودکی را به دنیا بیاورند.

گاهی تمام تلاش‌ها برای باردارشدن بی‌نتیجه می‌ماند. این زمانی است که اطرافیان راه‌های جایگزینی را برای این‌که خانواده بتواند ‌کودکی از آنِ خود داشته باشد، پیشنهاد می‌دهد؛ رحم جانشین یکی از روش‌ها برای رسیدن به این هدف است. بعضی از خانواده‌ها حاضر می‌شوند به کمک زن دیگر که ممکن است از افراد خانواده یا فردی که قبول می‌کند در مقابل دریافت وجهی ٩ ماه از جنین یک خانواده در رحم خود نگهداری کند، کودکی به دنیا آورند. پیمودن مسیر ٩ ماهه پیش ‌رو کار ساده‌ای نیست، هر چند که عشق به کودک زن و مردی را بی‌تاب کرده باشد.

فقدان قانون معضل‌ساز شد

ما فعلا در ایران قانونی برای این عمل نداریم؛ این جمله را افشین عبدالله‌نژاد، وکیل دادگستری می‌گوید. «چون قانونی نداریم این مسأله به معضل تبدیل شده است. از نظر قانونی طفل متعلق به کسی است که از صلب (از اسپرم او به وجود آمده) او متولد شده باشد؛ یعنی طفل متعلق به پدر و مادری است که از اسپرم و تخمک او جنین به وجود آمده است.» او درباره شرایط ثبت کودک در این مراحل می‌گوید: «بیمارستان‌ها معمولا گواهی ولادت را به کسی می‌دهند که جنین از بطن آن مادر متولد شده باشد. این‌جا تعارض به وجود می‌آید، جنین از فردی به دنیا می‌آید که تخمک به او و اسپرم به شوهر او تعلق ندارد؛ هر دو بیگانه هستند. وقتی قانونی نباشد پس ممنوعیتی نیز وجود نخواهد داشت. پس هیچ نظارتی بر این عمل مانند دفعاتی که خانم باردار می‌تواند جنین فرد دیگری را در شکم خود نگه دارد، نیست؛ اما ممکن است دکترها با توجه به سن و سلامت فرد این موضوع را محدود کنند چون قانونی در این‌باره وجود ندارد، مساله‌ای پزشکی است.»

در سایت آگهی گذاشته، گفته ٢٥ ‌سال دارد و صاحب یک فرزند است. از شوهرش جدا شده و آمادگی این را دارد که کودکی در رحمش رشد کند. سارا می‌گوید: «من و مریم هر دو این کار را انجام می‌دهیم. اگر دنبال آدمی هستید که شوهر نداشته باشد یا زن شوهردار، هر دو آماده هستیم.» از خودش می‌گوید که تا به حال دوبار این کار را انجام داده و مشتریانش از او راضی بودند. «با این‌که همه می‌گویند برای زن بیوه این کار مشکل‌ساز است، من می‌دانم که برای مخفی نگه‌داشتن بارداری باید چه کار کرد، در عوض شما مطمئن باشید که شوهرم با من در این دوران رابطه برقرار نمی‌کند.»

سارا از شرایط کار مریم هم تعریف می‌کند: «اگر زن شوهردار بخواهید، مریم الان خالی است. شوهرش هم راضی است، می‌آید و قرارداد امضا می‌کند.» سارا می‌گوید برای ٩ ماه بارداری ٣٠‌میلیون تومان دریافت می‌کند، مریم هم با ٣٥ تا ٤٢‌میلیون تومان راضی خواهد شد.

مادررضایی هیچ حقی ندارد

عبدالله‌نژاد، وکیل دادگستری از حقوق زنی که ٩ ماه جنین در رحمش رشد کرده است، گفت: «چون این حق به صورت رسمی از طرف قانون‌گذار مورد شناسایی قرار نگرفته و قوانین برای آن وضع نشده است؛ با توجه به قوانین موجود، اصول و کلیات نمی‌توان حقی برای آن مادر قایل شد؛ چون نه تخمک متعلق به او است و نه اسپرم متعلق به شوهرش است. به همین دلیل هیچ رابطه‌ای جز حمل جنین را در این مدت ندارد. در نتیجه این زن حقی نسبت به آن کودک پیدا نخواهد کرد. عده‌ای می‌گویند مادری که کودک را در بطن خود بزرگ می‌کند، در حکم مادر رضایی محسوب می‌شود. نتیجه این است که اگر دختر یا پسری به روش مادر حامل به دنیا آمده، نمی‌تواند با دختر یا پسری که آن زن به دنیا می‌آورد، ازدواج کند. تنها رابطه‌ای که این‌جا ایجاد می‌شود، همین است.»

این وکیل دادگستری در ادامه از امکان ثبت این قرارداد در دفتر اسناد رسمی اظهار داشت: «چون در کل انعقاد این قرارداد منع نشده است و گواهی هم از آن وجود دارد، لذا دفتر اسناد رسمی هم می‌تواند این کار را انجام دهد. ولی قراردادی پیچیده است و به ‌سادگی نمی‌توان آن را تهیه کرد، چون بخشنامه مخصوص خود را لازم دارد. اگر بخواهیم به صورت کلی به این مسأله نگاه کنیم، منافع این کار مشخص است. کاری که مضرات فراوانی دارد؛ یکی این‌که مادری که رحم جانشین دارد، آسیب‌های جسمانی می‌بیند و مضراتی هم برای خانواده که این کار را انجام می‌دهند، وجود دارد. ممکن است این خانواده از غربالگری‌های ١٢ و ١٦ هفتگی گذشته باشد یا این‌که ممکن است زنی که رحم خود را جایگزین می‌کند، نقص ژنتیکی یا هر نقص دیگری داشته باشد که به اطلاع زوج نرساند. در نتیجه بر خانواده مادر صاحب کودکی که در رحم جایگزین رشد کرده، بار مالی مضاعفی تحمیل می‌شود.»

در صورت تخلف امکان رسیدگی به شکایات نیست

عبدالله‌نژاد توضیح داد: «اگر شخص حامل گم شود و نتوانند به او براساس موادی که در قرارداد پیش‌بینی شده، دسترسی پیدا کنند، عمل دیگری قابل اجرا نخواهد بود. مشکل اساسی هم همین‌جاست. زنی که ٩ماه کودک را در رحم خود نگهداری می‌کند، معمولا وابستگی شدیدی نسبت به کودک پیدا می‌کند و جداشدن از او برایش خیلی سخت خواهد بود. این ممکن است مشکلات بعدی را ایجاد کند.»

وی افزود: «برخی از کشورها مثل فرانسه این مسأله را جرم‌انگاری کرده‌اند. این مسأله از آمریکا شروع شد ولی اکنون در آن‌جا هم مجاز نیست. در جمع‌بندی باید توجه داشت چرا بعضی از زوجین اصرار دارند کودکی که وارد زندگی آنها می‌شود، حتما از اسپرم و تخمک خود آنها باشد. چرا باید به مسیری برویم که مشکلاتی وارد زندگی‌مان شود. درصورتی که به راحتی می‌توان با قبول سرپرستی کودکان بی‌سرپرست این مسأله را حل کرد. نمی‌دانم مسأله نژاد و نسل چقدر برای افراد اهمیت دارد که می‌توانند تا این حد مسائل را پیچیده کنند. با افزایش این روند در سال‌های آینده شاهد دعاوی جدید و پیچیده خواهیم بود.»

شرایط مادر جایگزین

زنانی که اقدام به رحم اجاره‌ای می‌کنند، پس از بارداری برای نهان‌سازی بارداری خود و ترس از ننگ آن، دو استراتژی را در پیش می‌گیرند. مینا شایسته‌فر در تحقیقی با عنوان «تشویش، انتظار، دگرگونی و تحول اساسی در تجارت زنانی با رحم اجاره‌ای: یک مطالعه کیفی» از این دو استراتژی می‌گوید. او می‌نویسد، زنان در ابتدا همگی سعی در مخفی‌کردن بارداری خود از اطرافیان دارند، اما پس از گذشت چندین‌ماه درصورتی که متأهل باشند، پس از زایمان و تحویل نوزاد دیگران را مطلع می‌کنند که فرزند سقط شده است، اما درصورتی که بیوه یا مطلقه باشند، خانواده گیرنده مکانی را برای او درنظر می‌گیرند تا بتواند ماه‌های آخر بارداری خود را به پایان برساند.

آموزش بهترین راه جلوگیری از استثمار به این روش است.

از نتایج دیگر پژوهش می‌توان به این نکته اشاره کرد که مهر و محبت مادری در حین بارداری و با پیشرفت آن افزایش می‌یابد؛ به‌‌طوری که جدایی پس از زایمان برای آنها دشوار است و احساس مسئولیتی در آنها ایجاد می‌کند که حتی درصورت غفلت و سهل‌انگاری خانواده گیرنده در مورد سلامت روحی و جسمانی خانم باردار دهنده رحم اجاره‌ای، تغییری در احساسات مادری او ایجاد نمی‌کند و مهر مادری او برای آن جنین پابرجاست. برای رفع این نگرانی‌ها، باید در زمان انعقاد قراردادهای رحم اجاره‌ای دقت شود و به هر دوطرف آگاهی داده شود و همچنین برنامه پس از زایمان برای فاز پایانی بارداری تدوین و اجرا شود.

این درحالی است که احتمال افسردگی در زنان با رحم اجاره‌ای بیش از مادرانی است که جنین را در رحم خود پرورش می‌دهند. بارداری چند قلویی نیازمند زایمان جراحی است. یکی از اصلی‌ترین مشکلات این افراد پس از زایمان شیردهی به نوزاد است. از سوی دیگر، رحم اجاره‌ای مشکلات اجتماعی و روانشناختی به همراه دارد. در این افراد رازداری و گمنامی محیط منفی ایجاد می‌کند که بر روابط درونی و بیرونی خانواده تأثیر می‌گذارد. همان‌طور که گفته شد، آنها در انزوای خانواده قرار می‌گیرند. در زمینه اخلاقی هم ننگ را به همراه دارد.