مناسبات ترکیه و ایران به چه سمتی خواهد رفت؟

روزنامه شرق: سوم تیرماه؛ روز گذشته ترکیه هم‌زمان شاهد برگزاری دو انتخابات زودهنگام ریاست‌جمهوری و پارلمانی بود. انتخاباتی که به بزرگ‌ترین آزمون برای رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه از زمان به‌قدرت‌رسیدنش در ۱۵ سال گذشته تا امروز بدل شد. او در روزهای منتهی به زمان انتخاب مردم، به پیروزی و برنامه‌اش در پنج سال آینده فکر می‌کرد و «محرم اینجه»، نامزد اصلی و مخالف او به شكست اردوغان امیدوار بود. اینجه وعده داده بود که در صورت پیروزی شرایط اضطراری ترکیه را در دو روز آتی لغو کند و اردوغان وعده رشد اقتصادی و حل مشکلات ترکیه با شورشیان کـرد در جنوب شرق، عراق و سوریه را می‌داد. اما آنچه منتقدان اردوغان از آن سخن می‌گفتند، این بود که پیروزی اردوغان به معنای گسترش اختیاراتش خواهد بود و این اختیارات گسترده به دموکراسی لطمه می‌زند. ولی این همان راهی است که اردوغان از سال ۲۰۰۳ با مقام نخست‌وزیری تا ریاست‌جمهوری ترکیه آغاز کرده و عده‌ای از این می‌گویند که او رؤیای امپراتوری عثمانی را در سر دارد؛ مثل ولادیمیر پوتین که رؤیای تزاریسم را در سر دارد. اما آنچه برای ایران مهم است، روابط دو کشور در فصل جدید قدرت اردوغان در ترکیه است؛ روابطی که با روی‌کارآمدن حسن روحانی در سال ۱۳۹۲ دوستی و همراهی سیاسی-منطقه‌ای را تجربه می‌کند.

دیوارکشی در مرز ایران

اگر اردوغان به‌عنوان اولین رئیس‌جمهور سیستم ریاستی پیروزی‌اش را جشن بگیرد ولي در عين حال ترکیه و اردوغان درگیر مشکلات زیادی هستند. او از سویی درگیر مسائلش با کردها از عفرین تا قندیل است و از سوی دیگر دستی در سوریه دارد و هم‌زمان می‌خواهد هم‌رأی و درعین‌حال رقیب با کشورهای منطقه باشد. یکی از این کشورها ایران است. ترکیه طولانی‌ترین مسیر هم‌جواری را با ایران دارد ولی برای حفاظت از مرزهای خود دیوار بتونی می‌سازد؛ دیواری به طول ۶۵۰ کیلومتر در مرزهای سوریه و دیواری به طول ۱۴۴ کیلومتر، با سه متر ارتفاع و دو متر عرض در مرز ایران. هفدهم مردادماه سال ۱۳۹۶ بود که سایت «حریت» خبر داد «سلیمان البان»، استاندار استان «آغری»، در شرق ترکیه، از روند ساخت این دیوار بازدید می‌کند، اما ترکیه دیوارسازی بین کشورهای همسایه را از سال ۱۳۹۳ شروع کرده است. در اردیبهشت ۱۳۹۶ «آلیک»، رئیس اداره تأسیسات مسکونی وابسته به نخست‌وزیری ترکیه، گفته بود احداث دیوار در مرز ایران و ترکیه به طول ۱۴۴ کیلومتر آغاز شده است و مرحله اول آن در شهریور ۱۳۹۶ به پایان می‌رسد.

رؤیای اردوغان در سوریه

ترکیه کنونی حاصل مهندسی اردوغان است. در انتخابات پیش‌رو اردوغان به‌عنوان معمار ترکیه جدید وارد انتخابات شده بود. او می‌خواست برنده انتخابات باشد تا رؤیای خود را در سوریه عملی کند. او از رفاقت با بشار اسد، به مخالف سرسخت او بدل شده است؛ طوری که می‌خواست آینده سوریه بدون بشار اسد رقم بخورد. اما بعد از مدتی او از همین موضع سخت خود به میز مذاکره در آستانه برگشته تا با ایران و روسیه درباره سوریه گفت‌وگو کند. اگرچه خیلی‌ها معتقد هستند ترکیه با حمله به عفرین، خود آن ائتلاف نوشته‌شده را به‌صورت نانوشته شکسته و به بهانه دفاع از امنیت ملی، به کردهای عفرین در سوریه حمله کرد. اتفاقی که بارها ایران نسبت به آن هشدار داده است. آنچه مهم است این است که اردوغان فکر می‌کند در ترکیه بی‌رقیب است و آلترناتیوی برای او در صحنه سیاسی وجود ندارد. اردوغان اگر مرد اول جمهوریت نباشد، مرد دوم تاریخ معاصر ترکیه است؛ کسی که هر زمان دلش بخواهد، می‌تواند قاعده بازی را به نفع خود تغییر دهد و بار دیگر به صحنه بازی برگردد؛ اما آن موقع درست زمانی است که او به خواست خود رسیده باشد.

ترکیه و مسئله «پ‌ک‌ک»

ترکیه می‌خواهد ایران در مواجهه‌اش با پ‌ک‌ک آنها را همراهی کند. شاید در این دوره اردوغان بیشتر از گذشته انتظار داشته باشد ایران در این مسیر آنها را همراهی کند. قبلا هم بارها اردوغان و وزیر خارجه دولت او از مذاکره و همراهی ایران گفته‌اند؛ گفته‌ای که ایران آن را تکذیب کرده است. او در زمان همه‌پرسی اقلیم کردستان عراق سختگیرانه در برابر تصمیم کردها ایستاد و از همراهی ایران هم بهره برد. او را این روزها شاید به مرد پررمز و راز هم بشناسند و عده‌ای بخواهند از افکار اردوغان رمزگشایی کنند. مثل زمانی که بعد از اعلام تصمیم دونالد ترامپ برای انتقال سفارت آمریکا به قدس این اردوغان بود که بلافاصله دست به اقدام زد و از کشورهای اسلامی دعوت کرد تا یک‌ بار در آنکارا و بار دیگر در استانبول دور هم جمع شوند؛ اقدامی که برخی می‌پرسیدند ترکیه با فلسطین به دنبال چیست؛ آیا او می‌خواهد ایران را در موضوع فلسطین پشت سر بگذارد؛ همان‌طور که همچنان می‌پرسند او در سوریه به دنبال چه چیزی است؟

اردوغان در دوره تحریم ایران

اردوغان در رأس حزب عدالت و توسعه اگرچه با ایران اختلاف‌نظرهایی دارد ولی نقطه اشتراکی هم دارد که شاید همین نقطه اشتراک سبب شده او یک ‌بار در زمان تحریم‌ها با کمک رضا ضراب، بابک زنجانی و هالک‌بانک ترکیه به ایران کمک کند و شاید در زمان تحریم جدید هم این ترکیه باشد که ایران باید روی کمک او حساب کند. اما ترکیه و اردوغان در پنج سال پیش‌رو خیلی مقتدرتر از گذشته نمایان خواهند شدند؛ اگرچه منتقدان او هم سرسخت‌تر خواهند بود.